Markmið í rekstri sveitarfélaga hagnaður og velferð

Fjármál sveitarfélaga voru ekki mikið til umræðu í aðdraganda nýafstaðinna sveitarstjórnarkosninga. Engu að síður liggur ljóst fyrir að brýnustu og jafnframt erfiðustu verkefni flestra sveitarstjórna munu snúa að því að halda jafnvægi á milli tekna og útgjalda án þess að steypa sveitarfélaginu í skuldir né ganga of nærri mikilvægri þjónustu og framkvæmdum.

Traustur rekstur sveitarfélags er að því leytinu frábrugðinn rekstri fyrirtækis að markmiðið er ekki að byggja upp eigið fé eða skila hagnaði heldur veita sem besta þjónustu með sem minnstum tilkostnaði, það er skattheimtu, fyrir þá sem í sveitarfélaginu búa. Rétt eins og fyrirtæki verða sveitarfélög hins vegar að hafa tiltekin viðmið til hliðsjónar og byggja ákvarðanir á traustum grunni þekkingar og greiningar á rekstri sínum.

Greiðslugeta og greiðsluskylda

En hvaða viðmið eru það sem sveitarfélög ættu helst að hafa til hliðsjónar í sínum rekstri? Eftirlitsnefnd með fjármálum sveitarfélaga hefur gefið út sjö mælikvarða sem notaðir eru til að leggja mat á fjárhagsstöðu sveitarfélaga. Flestir þeirra koma hins vegar að takmörkuðu gagni þegar upp er staðið. Það má velta fyrir sér hvort það sé hlutverk sveitarstjórna að reka sveitarsjóði með sem mestum hagnaði og styrkja eiginfjárstöðu þeirra, sérstaklega þegar litið er til þess að tekjur þeirra koma til með skattheimtu og þjónustugjöldum.

Til að átta sig á raunverulegri stöðu sveitarfélags til lengri tíma litið er tvennt sem skiptir mestu máli. Annars vegar greiðslugeta sveitarfélags og hins vegar greiðsluskylda. Með greiðsluskyldu er átt við þá þjónustu sem íbúar gera ráð fyrir og öðrum skuldbindingum sem sveitarfélagið hefur tekið á sig, til dæmis í formi skulda. Greiðslugeta er hins vegar það sem eftir stendur þegar greitt hefur verið fyrir þá þjónustu sem sveitarfélagið veitir. Ágætur mælikvarði á greiðslugetu er veltufé frá rekstri en einnig er hægt að miða við tekjur sveitarfélagsins og rekstrarhagnað fyrir afskriftir og fjármagnsliði (EBITDA). Einnig má meta skuldaþol sveitarfélags að gefnum tilgreindum forsendum um vexti og endurgreiðslutíma.

Á myndinni hér að neðan má sjá hvernig greiðslugeta nokkurra sveitarsjóða (A-hluti) stóð um síðustu áramót með tilliti til skuldbindinga þeirra. Myndin sýnir annars vegar hverjar skuldirnar eru í hlutfalli við EBITDA (súlurnar) og hins vegar hlutfall vaxtaberandi skulda af þeirri upphæð sem ætla mætti að sveitarsjóður geti greitt á 25 ára endurgreiðslutíma.

Niðurstöður um samhengi rekstrarhagnaðar (EBITDA) og skulda má túlka sem þann fjölda ára sem það tekur sveitarfélagið að greiða upp skuldir sínar með þeim afgangi sem það hefur til greiðslu afborgana, vaxta og til fjárfestinga. Myndin sýnir að það tekur sveitarfélag A um 3 ár að greiða upp vaxtaberandi skuldir sínar, sveitarfélag B tæki það um 9 ár og sveitarfélag C ríflega 12 ár.

Líkt og fyrr sagði sýnir línuritið einnig hversu háar skuldir sveitarfélaganna eru í hlutfalli við það sem ætla má að sveitarfélögin geti greitt afborganir og vexti af á 25 ára endurgreiðslutíma, án þess að tekið sé tillit til þarfar sveitarfélaganna til framkvæmda. Sjá má að skuldir A-hluta sveitarfélags A í hlutfall við skuldaþolið er ríflega 20%, sama hlutfall fyrir sveitarfélag B er tæplega 60% en yfir 80% í sveitarfélag C.

Agi og útsjónarsemiTil að ná sem bestum árangri verða sveitarfélög að beita sig aga og sýna útsjónarsemi. Mat á fjármálalegri stöðu sveitarfélags og skuldaþoli gefur til dæmis stjórnendum þess mun gleggri sýn á stöðu mála en ella. Slíkt mat tekur tillit til greiðslugetu sveitarfélagsins með hliðsjón af þeim greiðsluskuldbindingum sem hvíla á því. Litið er til þróunar reksturs og fjármála sveitarfélagsins árin á undan og metið hver þróunin verður að teknu tilliti til fjárhagsáætlunar næsta árs og næstu þriggja ára. Ef sveitarfélög hafa ákveðið eða ráðgera meiriháttar framkvæmdir á næstu árum verður að taka tillit til þeirra þegar framkvæmda- og greiðslugeta er skoðuð.

Nú þegar tekjur dragast saman er oft rætt um mikilvægi forgangsröðunar. Forgangsröðunin byggir ávallt á stefnu og áherslum viðkomandi sveitarstjórnar og þáttur í að tryggja sem skynsamasta ráðstöfun fjármuna er að sveitarfélög arðsemigreini þá fjárfestingakosti, sem uppi eru á hverjum tíma.

Sveitarstjórnarmenn þurfa nú sem aldrei fyrr að velja á milli kosta við framkvæmdir og/eða í þjónustuframboði. Ef fyrir liggur mat á samfélagslegri arðsemi allra kosta er auðveldara fyrir sveitarstjórnarmenn að nálgast niðurstöðuna á hlutlægan hátt.

Aukin skilvirkni í stjórnsýslunni, þ.e. skilvirkni við mótun og framkvæmd þeirrar þjónustu sem sveitarstjórnir ákveða að skuli veitt er einnig þáttur sem sveitarfélögin huga nú að í breyttu efnahagslegu umhverfi sveitarfélaga.

Fjármálastjórn og rekstur lykilatriðiSameining eða aukin samvinna sveitarfélaga kann að vera leið að því marki að bæta þjónustu við íbúa og auka skilvirkni við nýtingu skatttekna. Samlegðaráhrif í kjölfar sameiningar eða aukinnar samvinnu getur skilað bættri þjónustu fyrir íbúa og betri nýtingu fjármuna. Með því að bera núverandi ástand saman við aðra möguleika má greina kosti og galla sameiningar eða aukins samstarfs við önnur sveitarfélög.

Sveitarfélögin gegna mikilvægu hlutverki í daglegu lífi okkar og við treystum á þau varðandi stóran hluta grunnþjónustu samfélagsins. Traust fjármálastjórn og skilvirkur rekstur er forsenda þess að þau skili því hlutverki með sóma.

Höfundar starfa sem ráðgjafar hjá Capacent með áherslu á opinbera stjórnsýslu, stefnumótun og fjármál.