Kosturinn sem er ekki á kjör­seðlinum

Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra kom vel fyrir í viðtali á dögunum í breska stjórnmálahlaðvarpinu The Rest Is Politics. Hún var yfirveguð og mælsk, talaði um opna fundi í bakaríum landsins, lærdóminn af Brexit og að hlusta á fólk fremur en prédika yfir því. Þáttastjórnendurnir tóku henni vel, og ekki að ósekju. Ef já-hliðin vinnur 29. ágúst þá vinnur hún með þessari röddu.

Einmitt þess vegna borgar sig að hlusta aftur, og nú vandlega: á orðalagið sem endurtók sig í viðtalinu og á spurninguna sem aldrei var borin upp.

Nei varðveitir líka valkosti

Orðalagið var „að varðveita valkosti“. Það kom fyrir aftur og aftur: já héldi möguleikunum opnum, leyfði okkur að sjá samninginn og réði engu endanlega. Þú getur, sagði forsætisráðherra efnislega, verið „kannski-manneskja“ gagnvart ESB og samt sagt já. Þetta er lipurlega orðað, en þar leynist ósamhverfa sem auðvelt er að missa af: nei varðveitir líka valkosti. Segi þjóðin nei heldur núverandi fyrirkomulag áfram, samband sem forsætisráðherra lýsti í viðtalinu með þeim orðum að sumir segðu okkur vera „75 prósent í ESB“, og spurninguna má bera upp síðar, eins og sagan sýnir: henni hefur verið lokað tvisvar á fimmtán árum og hún opnuð aftur í bæði skiptin. Báðar niðurstöður varðveita valkosti. Þær varðveita ólíka valkosti. List baráttunnar felst í að gera aðra leiðina sýnilega og hina ósýnilega.

Dýpri vandinn liggur á kjörseðlinum sjálfum. Kjósandi sem vill að Ísland standi áfram utan sambandsins en innan EES, afstaða sem kannanir benda til að um helmingur þjóðarinnar hafi, finnur hana hvergi á seðlinum. Seðillinn býður upp á að hefja ferli eða hafna því; núverandi fyrirkomulag er hins vegar hvergi nefnt sem sjálfstæður valkostur.

Af þessu verður til fyrirkomulag sem safnar pólitísku umboði fyrst og fremst í aðra áttina. Já verður að setningu, „þjóðin sagði já“, sem vitna má í árum saman, í Brussel og í seinni atkvæðagreiðslunni sem þessi undirbýr. Nei skapar enga sambærilega setningu. Það verður túlkað, af ríkisstjórninni sem stendur að atkvæðagreiðslunni, sem „ekki núna“. Forsætisráðherra hefur í raun boðað þá túlkun fyrir fram með því að skilgreina spurninguna sem spurningu um hvort stjórnvöld eigi að verja tíma í málið. Já-svarið er auðvelt að færa fram síðar sem jákvætt umboð; nei-svarið á sér enga slíka setningu á seðlinum. Þjóðin má hafna því að hefja ferlið, en henni er ekki boðið að staðfesta óbreytt fyrirkomulag sem sjálfstæðan kost.

Hvað þýðir nei?

Svo er það spurningin sem aldrei var spurð í klukkustundarlöngu viðtalinu: hvað gerist 30. ágúst ef svarið verður nei? Í viðtalinu kom ekkert svar við henni, og undirritaður hefur ekki heldur fundið skýrt svar í opinberu kynningarefni atkvæðagreiðslunnar. Engin yfirlýsing um hve lengi spurningunni yrði lokað, engin lýsing á því hvaða mál fengju þá tíma og athygli ríkisstjórnarinnar. Heiðarlega svarið er líklega ódramatískt: ríkisstjórnin héldi áfram að stjórna og tími og athygli færðust aftur að öðrum innanlandsmálum, til dæmis húsnæðismálum, verðlagi og innviðum. Já-hliðin hefur hins vegar litla hvata til að draga upp slíka mynd, því skýr og virðuleg nei-framtíð yrði um leið kjósanlegur valkostur. Óskýrleikinn er því ekki aukaatriði. Hann heldur rammanum uppi.

Í viðtalinu kom einnig fram, með orðum forsætisráðherra sjálfrar, að upphaflega stóð til að kjósa fyrir árslok 2027 en atkvæðagreiðslunni var flýtt því margt hefði gerst á árunum 2025 og 2026. Það styður þá túlkun að pólitískar aðstæður hafi ráðið tímasetningunni að minnsta kosti að hluta, fremur en stjórnsýsluleg hagkvæmni ein. Það er ekki ólöglegt að tímasetja atkvæðagreiðslur; ríkisstjórnir gera það. En leggjum þá skýringu við hlið annarrar setningar úr sama viðtali, „markmiðið er að fá já“, og eðli fyrirkomulagsins verður skýrara: í þessari umgjörð er já skýrt umboð en nei miklu auðveldara að túlka sem frestun. Já skilar umboði og setur ESB-viðræður á dagskrá íslenskra stjórnmála um árabil. Nei felur ekki sjálfkrafa í sér afsögn neins og, þar sem atkvæðagreiðslan er ráðgefandi, lokar það ekki heldur á að málið verði tekið upp síðar. Hér þarf engar getgátur um ásetning; ósamhverfan blasir við í fyrirkomulaginu sjálfu.

Ódýra, heiðarlega útgáfan

Sanngirni krefst hinnar hliðar reikningsins, og hún er raunveruleg. Meirihluti landsmanna vildi samkvæmt könnunum að atkvæðagreiðslan yrði haldin, og það er lögmætt að spyrja þjóðina hvort ríkisstjórn eigi að verja kröftum sínum í mál af þessari stærð. Viðræður eru ekki aðild; seinni atkvæðagreiðsla um raunverulegan samning er boðuð, og það er meira samráð en ríkisstjórnirnar 2009 og 2015 buðu nokkurn tíma. Og óprédikandi stíll forsætisráðherra er dyggð á öskrandi öld. Gagnrýnin hér beinist hvorki að málflutningi hennar né einlægni. Hún beinist að verkfærinu.

Því heiðarleg útgáfa af verkfærinu var í boði, og hún var ódýr: kjörseðill sem orðaði báða kosti án já/nei-sniðs, að hefja aðildarviðræður eða hafna því og halda áfram með núverandi fyrirkomulag, utan ESB og innan EES, svo hvor helmingur þjóðarinnar hefði eitthvað til að kjósa með; og fyrir fram skýr yfirlýsing um hvernig stjórnvöld myndu bregðast við nei. Tillögur í þessa átt komu fram við meðferð málsins á Alþingi, en þær urðu ekki hluti af endanlegri gerð þess.

Kjósum því 29. ágúst eins og dómgreind hvers og eins býður. En kjósum vitandi hvað þetta tiltekna verkfæri gerir og gerir ekki. Það leyfir þjóðinni að hafna því að hefja ferli. Það býður henni ekki sjálfstæðan kost til að staðfesta það fyrirkomulag sem hún býr við. Seðillinn spyr hvort við eigum að byrja að tala saman. Spurningin sem hann ber aldrei upp er hvar við viljum eiga heima. Og þar til hún er borin upp getur enginn, ríkisstjórnin meðtalin, sagst vita svarið.

Höfundur er frumkvöðull og fyrirtækjarekand