Bylting í ættfræði- og átthagarannsóknum

Á morgun verður norræni skjaladagurinn haldinn á Norðurlöndum. Verða Þjóðskjalasafn Íslands, Borgarskjalasafn og Héraðsskjalasafn Kópavogs með sérstaka dagskrá í húsakynnum ÞÍ við Laugaveg 162 frá kl. 11. Þema dagsins verður „konur og kvenfélög“. Við sama tækifæri tekur menntamálaráðherra nýjan manntalsvef Þjóðskjalasafns Íslands formlega í notkun.

Árið 2001 hóf Þjóðskjalasafn vinnu við að tölvuskrá manntöl sem safnið varðveitir og birta þau leitarhæf á netinu. Verkið gekk hægt þar til sérstök fjárveiting fékkst árið 2007 til þess að gera tíu manntöl stafræn og aðgengileg fyrir vefinn á tveimur til þremur árum. Um stærsta verkefni safnsins á sviði miðlunar til þessa er að ræða. Fyrir almenning og fræðimenn er þetta bylting í aðgengi að þessum mikilvægu heimildum.

Frá því að Þjóðskjalasafn setti stafræna gerð manntalsins 1703 á vefinn haustið 2001 hefur það verið eitt helsta forgangsverkefni safnsins á sviði rafrænnar miðlunar að tölvusetja manntöl sem það varðveitir og gera þessar lykilheimildir um persónusögu og staðfræði aðgengilegar á netinu. Rafræn gerð manntalanna er forsenda allrar alvöru talningar og vinnslu og skapar fjölmarga nýja möguleika til rannsókna.

Norðurlandaþjóðirnar eru einna ríkastar þjóða af manntölum. Í þeim hópi eru Íslendingar hvað lánsamastir, en tvö elstu heildarmanntöl á Norðurlöndum voru tekin á Íslandi, 1703 og 1762.

Áhugi á ættfræði hér á landi hefur alltaf verið mikill og er augljóslega enn. Án efa hafði tilkoma Íslendingabókar mikil áhrif enda geysilegt hagræði að geta á augabragði leitað yfir netið að ættmennum sínum og prófað skyldleika sinn við aðra. Manntölin gefa þó mun ítarlegri upplýsingar en Íslendingabók, þar sem þau eru svipmyndir af heimilum í landinu á hverjum tíma, flokkaðar eftir sóknum og sýslum og ömtum. Þannig eru manntöl, auk þess að sýna fjölskyldur, lykilheimildir um heimilin, húsbændur, börn og hjú, kynskiptingu og atvinnuskiptingu og fjölmargt annað sem varpar ljósi á aðstæður fyrri alda. Þau eru grunnheimildir um héraðssögu og aðstæður í byggðum landsins áður en þéttbýlismyndun gjörbylti því landslagi. Þannig má ætla að þeim sem hafa áhuga á ættfræði finnist áhugavert að kynnast aðstæðum forfeðranna í því ljósi sem manntölin varpa á íslenskt samfélag áður fyrr. Manntölin eru, auk þess að vera skrár yfir fólk, skrár yfir býli, sóknir og byggðir í landinu á hverjum tíma. Aðgengi að þeim á netinu mun gjörbreyta aðstöðu almennings til ættfræði- og átthagarannsókna. Slóð manntalsvefjarins er manntal.is.

Höfundur er sviðsstjóri upplýsingasviðs Þjóðskjalasafns Íslands.