Skelfileg mistök í hruninu á Íslandi

Ákvörðun bandarískra stjórnvalda að láta Lehman-banka gossa verður harðlega gagnrýnd af hagsögufræðingum framtíðarinnar. Sú ákvörðun hratt af stað hinni snörpu fjármálakreppu sem við erum nú í.

Þegar fjárfestingarbankinn Bear Stearns var gerður upp sáu bandarísk stjórnvöld til þess að hagsmunir allra mótaðila bankans í flóknum viðskiptum með ýmiss konar afleiður og skuldvafninga væru tryggðir. Stjórnvöld ábyrgðust áhættusömustu verðbréfagjörninga Bear Stearns um leið og bankinn var seldur til JP Morgan Chase. Eftir hrun Lehman, sem var látinn verða gjaldþrota, án þess að hagsmunir viðskiptamanna hans væru tryggðir, hefur gagnkvæmt traust hins vegar horfið. Peningamarkaðir og millibankalán frusu gjörsamlega. Skuldtryggingarálög fjármálastofnana ruku upp úr öllu valdi, sem var til vitnis um bæði nagandi ótta og bullandi spákaupmennsku.

Meðal þeirra fyrstu til að falla var Glitnir á Íslandi. Íslensku bankarnir voru fastir í einum af mörgum vítahringjum kreppunnar: þeir þóttu of áhættusamir því Seðlabankinn var ekki álitinn trúverðugur bakhjarl ef í nauðir ræki, en ríkisstjórnin og Seðlabankinn þóttu aftur á móti ekki trúverðug þar sem þau gætu þurft að taka yfir bankana.

Markaðurinn skall fyrst á Glitni. Líkt og hinir íslensku bankarnir, Landsbankinn og Kaupþing, stóð Glitnir í skilum. Allir skiluðu þeir góðu uppgjöri á fyrri árshelmingi, eiginfjárhlutfall þeirra var traust og þeir voru ekki í meiri þörf fyrir markaðsfjármögnun en aðrir bankar af svipaðri stærð. Enginn þeirra hafði fjárfest í verðlausum undirlánsbréfum. Þessum bönkum hafði verið vel stýrt frá því í „smákrísunni", á fyrri hluta ársins 2006.

Allt kom þó fyrir ekki. Þegar erlendar lánalínur lokuðu varð Glitnir að sækja um skammtímalán hjá Seðlabankanum, en var synjað. Í stað þess að veita Glitni greiðslustöðvun, þjóðnýtti Seðlabankinn hann með tilvísan í lög. Formaður bankaráðs Seðlabankans, Davíð Oddsson, var forsætis- og utanríkisráðherra í þrettán ár áður en hann varð seðlabankastjóri árið 2005. Ákvörðun hans endurspeglar pólitík, tæknilegt vanhæfi og fálæti gagnvart mörkuðum. Athugasemdir sem hann lét falla í kjölfar þjóðnýtingarinnar grófu enn frekar undan stöðugleika.

Þetta varð til þess að lánshæfismat ríkisins lækkaði og krónan féll enn frekar. Skammtímafjármögnun Glitnis og Landsbankans gufaði upp, Evrópski seðlabankinn krafðist nýrra trygginga og ákvæði í lánasamningum tóku gildi út af lækkuðu lánshæfismati. Þar sem bankarnir gátu ekki staðið við skuldbindingar sína veittu stjórnvöld þeim greiðslustöðvun.

Kaupþing virtist enn eiga möguleika. En á þriðjudaginn í síðustu viku lét Davíð Oddsson orð falla sem voru túlkuð á þann veg að Ísland myndi ekki standa við skuldbindingar sínar gagnvart sparifjáreigendum í Bretlandi. Þetta var pólitík til heimabrúks. Það sama má segja um viðbrögð breskra stjórnvalda, sem tóku þá illa ígrunduðu ákvörðun að sölsa undir sig eignir bæði Landsbankans og Kaupþings í Bretlandi með vísan í hryðjuverkalög. Herskáar yfirlýsingar Gordons Brown verða ekki taldar til hans skynsamlegustu aðgerða í fjármálakreppunni.

Gjaldþrot Kaupþings var fórnarkostnaður. Yfirtaka breskra stjórnvalda á dótturfyrirtækjunum Singer og Friedlander keyrðu bankann um koll, eftir að ákvæði í lánasamningum tóku gildi. Bretland og Ísland virðast nú hafa komist að samkomulagi um að koma til móts við sparifjáreigendur, en alltof seint fyrir Kaupþing. Það væri hins vegar flónska af breskum stjórnvöldum að reyna að skaða eignir Kaupþings enn frekar.

Um leið náði gengi krónunnar fáránlegum lægðum í viðskiptum utan landsteinanna, en innanlands stöðvuðust viðskipti með krónuna. Seðlabankinn gerði þá tvenn ótrúleg mistök til viðbótar. Seðlabankinn hafði farið óhönduglega með stýrivaxtastefnu sína og gjaldeyrismarkaði síðan í ársbyrjun 2008. Í byrjun síðustu viku tilkynnti hann fastbundið gengi, sem var vel yfir markaðsgengi. Án skilvirkra stjórntækja reyndist hins vegar ekki unnt að festa gengið og frá því var horfið daginn eftir. Þá gaf Seðlabankinn út ótímabæra yfirlýsingu um að lán upp á fjóra milljarða evra frá Rússum væri í höfn, en í ljós kom að samninga­viðræður myndu ekki hefjast fyrr en í þessari viku. Aðgerðir sem áttu að endurreisa tiltrú höfðu þveröfug áhrif.

Íslensku bankarnir voru afar áhrifamiklir og stórir í samanburði við íslenskan efnahag. Sömu sögu er að segja með banka í Bretlandi og Sviss. Enginn þeirra hefur reynst ónæmur fyrir eyðileggjandi áhrifum kreppunnar. Og Ísland gæti reynst örlagarík smitleið til landa sem eru viðkvæm fyrir viðsnúningi á fjármagnsflæði.

Við getum lært fleiri lexíur af þessu. Stjórnmálamenn ættu ekki að verða seðlabankastjórar. Davíð Oddsson er hluti af vandanum en ekki einni einustu lausn og ætti að segja af sér umsvifalaust. Að hleypa af stað „evruvæðingu" að hluta til var uppskrift að óstöðugleika. Og Ísland reyndist ófært, eða óviljugt, að semja við önnur ríki um aðstoð strax í upphafi og vildi heldur ekki leita til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins.

Ísland gæti nú samið við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn um lán gegn skilmálum. En ef íslenska krónan verður áfram á fljótandi gengi gæti það haft hörmulegar afleiðingar, þrátt fyrir (eða kannski vegna) miklu hærri stýrivexti. Yfirvöld gætu haldið genginu stöðugu með gjaldeyrisstýringu.

Eða þau gætu tilkynnt aðildarviðræður við Evrópusambandið, með tilheyrandi inngöngu í myntbandalagið. Geri þau það ættu yfirvöld ESB-ríkjanna að samþykkja ásættanlega gengistengingu gjaldmiðlanna.

Hrunið er afleiðing þess að menn gerðu sér ekki grein fyrir alvarleika kreppunnar og skelfilegra mistaka í stefnu stjórnvalda.

En Ísland býr yfir framúrskarandi stofnunum og mannauði, sem og þróaðri fjármálaþjónustu. Íslenska þjóðin horfir fram á tímabundna skerðingu á annars góðum lífskjörum. Bankarnir verða endurreistir sem miklu minni stofnanir, en með hæfa stjórnendur eftir sem áður. Ísland mun að lokum blómstra að nýju.

Höfundur er prófessor í hagfræði við London Business School.