Virðing er ekki veik­leiki

Það er gömul og dýrmæt hugsjón í íslensku samfélagi að við séum fyrst og fremst samferðafólk. Við getum verið ósammála um stjórnmál, trú, lífsgildi og hvernig best sé að byggja upp samfélagið, en þegar öllu er á botninn hvolft erum við nágrannar, vinir, samstarfsfólk og fjölskylda. Við mætumst í matvörubúðinni, stöndum saman á hliðarlínunni þegar börnin okkar keppa í fótbolta og hittumst í afmælum og fjölskylduboðum. Við þurfum á hvert öðru að halda, óháð því hvað við kusum í síðustu kosningum. Þetta er samfélagsleg auðlind sem við megum ekki glata.

Í starfi mínu sem fjölskylduráðgjafi hef ég í áratugi unnið með fólki sem glímir við ágreining. Pör sem eru ósammála um uppeldi, fjármál eða framtíðina. Fjölskyldur þar sem samskiptin hafa farið úr skorðum og fólk er hætt að hlusta hvert á annað. Eitt af því sem ég hef lært í gegnum árin er að ágreiningurinn sjálfur er sjaldnast það sem veldur mestum skaða. Það er hvernig við tökumst á við hann. Það sama á við um samfélagið okkar.

Þegar skoðanir verða að óvináttu

Við þurfum ekki að horfa langt út fyrir landsteinana til að sjá hvað getur gerst þegar pólitískur ágreiningur þróast yfir í djúpstæða andúð milli fólks. Í Bandaríkjunum hefur pólitísk skautun verið rannsökuð ítarlega. Rannsóknir sýna að viðhorf stuðningsmanna stóru stjórnmálaflokkanna til hvers annars hafa orðið neikvæðari á undanförnum áratugum. Slík þróun getur ýtt undir hugsun þar sem samfélagið skiptist í „okkur“ og „hina“.

Það væri ósanngjarnt að halda því fram að allir Bandaríkjamenn taki þátt í þessari þróun. Þar er líka fjöldi fólks sem vinnur markvisst að því að byggja brýr milli ólíkra hópa. En við getum engu að síður lært af þeirri skautun sem hefur einkennt hluta bandarískrar stjórnmálaumræðu undangarinna ára. Persónulega hef ég áhyggjur af því þegar við förum að sjá sambærileg merki í samfélagslegri umræðu hér heima. Þegar fólk er ekki lengur einfaldlega ósammála heldur er farið að líta á þá sem hafa aðrar skoðanir sem óvini. Þegar við hættum að ræða hugmyndir og förum þess í stað að efast um heilindi og mannkosti þeirra sem eru okkur ósammála. Í því ástandi er eitthvað afar mikilvægt farið að tapast. Við megum ekki gleyma því að manneskja getur haft allt aðrar skoðanir en við sjálf og samt verið góð manneskja, ástríkt foreldri, traustur vinur og verðmætur þátttakandi í samfélaginu. Við þurfum að læra að vera ósammála án þess að verða óvinir.

Það sem parsamband getur kennt samfélaginu

Í pararáðgjöf vinnum við mikið með það hvernig fólk tekst á við ágreining. Pör geta haft gjörólíkar skoðanir á mikilvægum málum. Annað vill flytja en hitt vill vera um kyrrt. Annað vill spara en hitt vill njóta lífsins meira. Stundum er ágreiningurinn svo djúpstæður að hvorugt sér nokkra leið til að mæta hinu. En markmiðið í góðri pararáðgjöf er ekki að finna út hvor aðilinn hafi rétt fyrir sér og hvor hafi rangt fyrir sér. Markmiðið er að hjálpa þeim að skilja hvort annað. Hvað liggur að baki afstöðu hins? Hvaða ótti, vonir, reynsla eða lífsgildi móta skoðanir maka míns. Þegar okkur tekst að skilja manneskjuna á bak við skoðunina breytist oft eitthvað í samskiptunum. Við getum enn verið ósammála, jafnvel mjög ósammála, en við hættum að líta á hvort annað sem vandamálið.

Ég velti því stundum fyrir mér hvort við gætum nýtt okkur meira af þessari hugsun í samfélagsumræðunni. Hvað ef við myndum leggja jafnmikla áherslu á að skilja hvers vegna nágranni okkar hefur aðra skoðun og við leggjum á að sannfæra hann um að okkar skoðun sé rétt? Það þýðir ekki að við eigum að gefa sannfæringu okkar upp á bátinn. Virðing felur ekki í sér að allar skoðanir séu jafn vel rökstuddar eða að við eigum að sætta okkur við óréttlæti. Hún felur einfaldlega í sér að við getum gagnrýnt hugmyndir af festu án þess að niðurlægja manneskjuna sem heldur þeim fram.

Íslenska hefðin sem við ættum að varðveita

Íslenskt samfélag hefur aldrei verið laust við harðvítugar deilur. Saga okkar geymir fjölmörg dæmi um átök, stéttaskiptingu og djúpstæðan pólitískan ágreining. En við höfum líka ræktað mikilvæga hugsjón um jafnræði, samhjálp og samstöðu. Við höfum byggt upp samfélag þar sem fólk með ólíkar skoðanir þarf að geta unnið saman. Þar sem stjórnmálamenn, atvinnurekendur, launafólk og almenningur deila sama litla samfélaginu og þurfa að finna leiðir til að lifa saman þrátt fyrir ágreining. Þetta er hugsjón sem vert er að halda á lofti. Við þurfum ekki að flytja inn þá tegund stjórnmálaumræðu þar sem tilgangurinn virðist stundum vera að sigra andstæðinginn, niðurlægja hann eða gera lítið úr þeim sem fylgja honum. Við getum valið aðra leið. Leið þar sem við gerum kröfur til þeirra sem fara með völd, gagnrýnum ákvarðanir þeirra og tökumst af festu á um mikilvæg málefni, en gerum það án þess að afmennska hvert annað. Málamiðlun er ekki alltaf möguleg eða réttlætanleg. En viljinn til að leita sameiginlegra lausna er verðmætur, sérstaklega þegar fólk þarf að halda áfram að búa saman í sama samfélagi.

Börnin okkar læra það sem við kennum þeim

Það er þó ein ástæða umfram aðrar fyrir því að mér finnst mikilvægt að við hugsum vel um hvernig við tölum hvert við annað og sú ástæða eru börnin okkar. Við fullorðna fólkið höfum stundum áhyggjur af því hvaða áhrif samfélagsmiðlar, netið og umhverfið hafi á börnin okkar. Við viljum kenna þeim virðingu, umburðarlyndi og góð samskipti. En hvað gerist þegar þau heyra okkur tala af fyrirlitningu um fólk sem hefur aðrar skoðanir? Hvað læra þau þegar við köllum stjórnmálamenn eða stuðningsmenn þeirra illum nöfnum, gerum lítið úr þeim eða lýsum því yfir að fólk sem hugsar öðruvísi sé einfaldlega heimskt? Þau læra af því sem við gerum. Barn sem sér foreldra sína takast á við ágreining af virðingu fær mikilvæga fyrirmynd. Það sér að hægt er að vera ósammála án þess að hætta að þykja vænt um hvort annað. Barn sem sér fullorðið fólk hlusta, viðurkenna mistök og leita sátta lærir að ágreiningur þarf ekki að ógna samböndum. En barn sem elst upp við að þeir sem eru ósammála séu stöðugt niðurlægðir getur líka lært að ágreiningur snúist um að sigra, hafna eða gera lítið úr öðrum.

Börnin okkar læra ekki aðeins það sem við segjum þeim. Þau læra af því hvernig við komum fram við hvert annað. Við getum ekki ætlast til þess að börnin okkar sýni skólafélögum sínum virðingu ef við sýnum sjálf fólki sem er okkur ósammála enga virðingu. Við getum ekki kennt þeim að leysa ágreining með samtali ef við leysum okkar eigin ágreining með fyrirlitningu. Við erum fyrirmyndirnar, hvort sem okkur líkar betur eða verr.

Virðing er ekki veikleiki

Stundum virðist eins og sá sem talar hæst, svarar af mestri hörku eða nær að gera andstæðing sinn hlægilegan sé talinn hafa unnið umræðuna. En hvað hefur viðkomandi í raun unnið? Hefur hann aukið skilning? Hefur hann skapað grundvöll fyrir samstarf? Hefur hann hjálpað fólki að nálgast lausn? Eða hefur hann einfaldlega dýpkað gjána?

Í samskiptum para sjáum við hvað gerist þegar fyrirlitning fær að festa rætur. Þá verður sífellt erfiðara að hlusta, sýna varnarleysi eða nálgast hvort annað. Virðing er ekki veikleiki. Virðing er heldur ekki merki um að okkur skorti sannfæringu eða þorum ekki að standa með skoðunum okkar. Þvert á móti getur þurft töluverðan styrk til að hlusta af einlægni á manneskju sem við erum innilega ósammála. Og það getur þurft enn meira hugrekki til að viðurkenna að hinn aðilinn kunni að hafa eitthvað til síns máls.

Hvers konar samfélag viljum við skilja eftir okkur?

Ég hef enga sérstaka þörf fyrir að allir Íslendingar verði sammála um stjórnmál. Það væri hvorki raunhæft né æskilegt. Ólíkar skoðanir eru nauðsynlegar. Þær ögra okkur, víkka sjóndeildarhringinn og geta hjálpað okkur að finna lausnir sem okkur hefði annars ekki dottið í hug. En ég hef áhyggjur af því ef við glötum hæfileikanum til að vera ósammála af virðingu. Við búum í litlu samfélagi. Börnin okkar munu erfa það sem við byggjum upp í dag, bæði það góða og það slæma. Þau munu erfa stofnanirnar okkar, skólana, heilbrigðiskerfið og efnahagslífið. En þau munu líka erfa samskiptamenninguna okkar. Ég vildi gjarnan að við myndum varðveita og styrkja þá íslensku hugsjón að við séum jafningjar, þrátt fyrir ólíkar skoðanir. Að við getum tekist hart á um málefni en samt heilsað hvert öðru með hlýju þegar við hittumst næst. Að við getum verið pólitískir andstæðingar án þess að verða persónulegir óvinir.

Kannski byrjar þetta allt á einfaldri spurningu sem við ættum að spyrja okkur áður en við tökum þátt í næstu hörðu umræðu: Er ég að kenna börnunum mínum að skilja fólk sem er þeim ósammála, eða er ég að kenna þeim að fyrirlíta það? Við þurfum ekki að vera sammála til að standa saman. En við þurfum að muna að við erum öll hluti af sama samfélaginu.

Höfundur er klínískur félagsráðgjafi og fjölskylduráðgjafi.