Gæfan sem við tökum ekki eftir

Margt er tíundað þegar við ræðum hversu gott er að búa á Íslandi: velmegun, heitt vatn, ódýr og hrein orka, friður, öryggi, jöfnuður, lítil stéttaskipting og stórbrotin náttúra. Tvennt er þó sjaldan nefnt sem mér finnst að við mættum meta meira og lýsir persónulegu frelsi sem við njótum umfram margar aðrar þjóðir.

Við þurfum aldrei að óttast að vera kvödd í her og okkur verður ekki gert að setjast í kviðdóm og skera úr um sekt eða sýknu annars einstaklings.

Mér finnst þetta merkilegra frelsi en við gerum okkur almennt grein fyrir. Líkast til vegna þess að við höfum alltaf búið við það og það er aldrei í umræðunni. Börnin okkar þurfa ekki að óttast að verða kölluð frá námi eða starfi, klædd í einkennisbúning og kennt að beita vopnum. Og ekkert okkar þarf að óttast að fá bréf inn um lúguna þar sem okkur er gert að mæta í dómsal og taka þátt í að ákveða hvort annar einstaklingur skuli sviptur frelsi.

Hvort tveggja er hins vegar eðlileg borgaraleg skylda í mörgum ríkjum sem við berum okkur saman við.

Ég er líkast til ekki alveg einn um að hámhorfa breska og bandaríska sakamálaþætti. Í hvert skipti sem myndavélin beinist að kviðdómurunum sem sitja fölir og stjarfir í sætum sínum minni ég sjálfan mig á hversu lánsöm við erum að fá aldrei bréf frá ríkinu um setu í kviðdómi. Og ég finn raunverulega til með fólkinu sem saklaust fær þann dóm að vera valið í kviðdóm í manndrápsmáli.

Ég get vel sett mig í spor þeirra sem fá slíka kvaðningu. Næstu daga eða vikur hlusta þau á vitni og sérfræðinga, skoða sönnunargögn og sjá jafnvel myndir sem þau hefðu kosið að sjá aldrei. Framburði ber ekki saman, sérfræðingar eru ósammála og lögmenn takast á um sönnunarbyrði. Fyrir okkur sjónvarpsáhorfendur er þetta spennandi rimma en í alvörunni finnst mér þetta fyrirkomulag allt að því ómannúðlegt.

Þegar dyrnar lokast eiga kviðdómendur að svara spurningu sem getur ráðið framtíð annarrar manneskju: Sek eða saklaus?

Við búum við þá blessun hér á landi að löglærðir dómarar leggja mat á sönnunargögn og skera úr um sekt eða sýknu. Við megum vera þakklát fyrir það.

Af hverju ólöglært fólk?

Kviðdómar eru rótgrónir í réttarkerfum ýmissa lýðræðisríkja og færð hafa verið fyrir þeim rök sem ég kaupi ekki dýru verði. Þátttaka almennings dreifir dómsvaldinu og getur verið vörn borgarans gegn ríkinu. Það eigi ekki að vera fámenn stétt embættismanna ein sem ákveði hver skuli missa frelsi sitt. Kviðdómurinn færi jafnframt almenna skynsemi og réttarvitund samfélagsins inn í dómsalinn.

Við tölum stundum með nokkurri fyrirlitningu um „dómstól götunnar“, þegar almenningur hefur fellt sinn dóm yfir fólki áður en réttarkerfið hefur gert það. Kviðdómur er auðvitað allt annað fyrirbæri en við blasir engu að síður að í réttarkerfum sem byggja á kviðdómum er það á endanum einmitt hópur venjulegra borgara, fólk af götunni, sem kveður upp úr um sekt eða sýknu.

Ég get ekki fallist á að þetta séu sterk rök. Hvers vegna í ósköpunum leggjum við þessa ábyrgð á fólk sem hefur hvorki menntað sig til starfans né valið sér hann?

Við látum sérmenntað fólk sinna öðrum vandasömum og ábyrgðarmiklum störfum í samfélaginu. Í réttarríkjum er til heil stétt fólks sem hefur varið árum í lögfræðinám og aflað sér reynslu af réttarfari og sönnunarmati. Samt telja sum virtustu réttarríki heims eðlilegt að kalla almenna borgara frá daglegu lífi sínu og fela þeim að skera úr um sekt í flóknu manndrápsmáli. Og þeir geta yfirleitt ekki einfaldlega sagt: Nei takk.

Sum grannríki okkar fara milliveg. Þar sitja leikmenn úr hópi almennings með löglærðum dómurum í sakamálum og taka þátt í niðurstöðunni. Rökin eru þau að það fyrirkomulag dreifi ábyrgðinni og færi almenna réttarvitund inn í dómsalinn án þess að fela ólöglærðum borgurum einum að skera úr um sekt eða sýknu. En eftir stendur sama grundvallarspurningin: Hvers vegna á fólk sem hvorki hefur menntað sig til dómsstarfa né valið sér þau að bera þessa miklu ábyrgð?

Þung byrði

Fyrir mér snýst þetta ekki aðeins um þekkingu heldur líka um byrðina sem lögð er á einstaklinginn. Ég leitaði uppi rannsóknir og komst að raun um að seta í kviðdómi getur haft veruleg sálræn áhrif, einkum í ofbeldismálum. Í yfirliti yfir 18 rannsóknir komu fram áfallatengd einkenni hjá verulegum hluta þátttakenda og í sumum rannsóknanna hjá allt að helmingi þeirra. Ekki hissa!

Mál Lindsay Clancy í Bandaríkjunum sem er þessa dagana á forsíðum allra fjölmiðla er sláandi dæmi. Kviðdómur þurfti vikum saman að hlýða á vitnisburð og sönnunargögn um móður sem varð þremur ungum börnum sínum að bana. Einn kviðdómaranna sagði eftir réttarhöldin að hún yrði „aldrei söm“ eftir að hafa hlustað á neyðarsímtal föður barnanna.

Og hvað um kviðdómarann sem tekur undir „sekur“ og fer heim með nagandi efasemdir? Hugsanlega var hann síðastur til að láta sannfærast. Kannski vaknar hann síðar og hugsar: Var ég viss? Var sönnunin í raun hafin yfir skynsamlegan vafa? Tók ég þátt í að senda saklausan mann í fangelsi?

Mér sýnist furðu lítið hafa verið rannsakað hvaða sálræn áhrif slíkar efasemdir geta haft á kviðdómendur eftir að réttarhöldum lýkur. En spurningin heldur áfram að vera áleitin. Fagdómarinn valdi sér þetta hlutskipti. Hann hefur menntað sig til þess, þekkir reglurnar og veit að erfiðar ákvarðanir eru hluti starfsins. Dóm hans þarf að rökstyðja og niðurstöðunni er hægt að skjóta til æðra dóms.

Kviðdómarinn hefur ekki valið sér neitt af þessu.

Ísland gat farið aðra leið

Þegar litið er til sögunnar hér á landi kemur í ljós að núverandi skipan var ekki alltaf sjálfgefin. Ólöglærðir meðdómendur komu að ákveðnum alvarlegum sakamálum samkvæmt eldri rétti og á fjórða áratug síðustu aldar var í fullri alvöru rætt um aukna þátttöku almennra borgara í dómsstörfum.

Í frumvarpi árið 1939 var fjallað um tvo kosti: kviðdóm að erlendri fyrirmynd eða að leikmenn sætu í dómi með löglærðum dómara, líkt og tíðkaðist í grannríkjum.

Kemur tæpast á óvart að kviðdómur þótti illa henta fámennu samfélagi þar sem erfitt gæti reynst að finna fólk sem ekki þekkti sakborning, brotaþola eða aðra sem tengdust málinu. Þau rök eru varla með öllu úrelt þótt Íslendingar séu nú nær 400 þúsund.

Málið var áfram rætt á Alþingi og árið 1948 sagði Bjarni Benediktsson dómsmálaráðherra, þegar hann mælti fyrir nýju frumvarpi, að ólöglærðir meðdómendur hefðu „ekki þótt gefast sérstaklega vel“. Ég finn ekki heimildir um það hvaða reynslu hann átti þar við.

Þrátt fyrir stórfelldar breytingar á íslensku réttarkerfi hefur hugmyndin um að almennir borgarar skeri úr um sekt eða sýknu ekki orðið pólitískt hitamál. Eiríkur Tómasson lagaprófessor vakti þó máls á þessu árið 2010. Hann benti á að meðal íslenskra lögfræðinga væri útbreidd sú skoðun að ekki væri æskilegt að leikmenn kæmu að úrlausn sakamála. Jafnframt velti hann upp hvort sú afstaða væri einfaldlega mótuð af íslenskri réttarhefð, rétt eins og bandarískum lögfræðingum þætti kviðdómurinn sjálfsagður.

Það er áhugaverð spurning.

Frelsi sem við tökum ekki eftir

Það fer vel á því að fela þeim sem hafa menntað sig til dómsstarfa þá ábyrgð að greina á milli sektar og sakleysis. Þar með er ekki sagt að dómarar séu óskeikulir. En þeir hafa menntað sig til starfans og samfélagið getur krafist menntunar, hæfni, reynslu, óhlutdrægni og rökstuddrar niðurstöðu af fagdómara sem valdi sér þetta hlutverk.

Bakarinn og bókarinn geta haldið áfram störfum sínum óáreittir.

Auðvitað er gerólíkt að vera kallaður í her og að vera kvaddur í kviðdóm. En hvort tveggja minnir á að frelsi felst ekki aðeins í réttinum til að gera það sem við viljum. Það getur líka falist í því að ríkið skipi okkur ekki til verka gegn vilja okkar. Við Íslendingar þurfum hvorki að bera vopn fyrir ríkið né dæma samferðafólk okkar sekt eða saklaust. Við tölum sjaldan um þetta sem sérstök lífsgæði. Sumpart vegna þess að þau hafa alltaf verið til staðar og sumpart vegna þess að við gefum þeim ekki gaum.

Það er enn eitt dæmi um gæfu Íslendinga.

Höfundur er fyrrverandi frétta- og dagskrárgerðarmaður.