Hvernig förum við með valdið?

„Mér finnst eins og þeir sem eiga allt hafi unnið þótt ég sé nokkuð viss um að þetta hafi verið rétt niðurstaða fyrir Ísland,“ sagði kona við mig á förnum vegi. Ég varð hugsi yfir þessu og smám saman varð mér ljóst að fleiri voru sömu skoðunar.

Önnur kona, sem einnig kaus nei, sagðist vilja að Íslendingar leystu málin sjálfir, án Brussel. Um leið óttaðist hún að þeir sem höfðu mestan hag af baráttunni gegn aðild hefðu takmarkaðan áhuga á þeim breytingum hér heima sem hún vildi sjá.

Loks hitti ég hjón sem kusu já. Þau töldu að tækifærið til að sjá samning hefði verið tekið af þeim og upplifðu að aðdragandi kosninganna hefði ekki verið sanngjarn.

Öll voru þau sátt við atkvæði sitt, en jafnframt hugsi yfir ferðalagi þjóðaratkvæðagreiðslunnar. Ekki endilega vegna niðurstöðunnar sjálfrar, heldur vegna þess sem aðdragandinn leiddi í ljós um vald og hvernig við förum með það í samfélaginu, ekki síst í tengslum við hagsmuni, fjármagn og miðlun upplýsinga.

Fjórða valdið og hagsmunabarátta

Nokkrum dögum fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna heyrði ég auglýsingar þar sem gefið var í skyn að mögulegt aðildarferli gæti ógnað yfirráðum Íslands yfir orkuauðlindum sínum. Sama orðræða átti sér stað á ýmsum miðlum.

Sem fyrrverandi orkumálastjóri og staðfastur talsmaður fyrir íslensku eignarhaldi á auðlindum landsins hef ég oft gagnrýnt hvernig fyrri stjórnvöld hafa innleitt orkupakka Evrópusambandsins. Sú pólitíska vegferð hófst hins vegar fyrir áratugum. Að setja slíkt fram sem nýja áskorun í rétt fyrir þessa þjóðaratkvæðagreiðslu var því í besta falli misvísandi framsetning.

Fullyrðingar um stórfellda lækkun matarverðs voru jafn misvísandi hinum megin. Tollar eru mjög mismunandi eftir vöruflokkum og áhrif tollalækkana á endanlegt verð sömuleiðis misjöfn þó að samkeppni spili einnig hlutverk í vöruverði.

Bæði dæmin sýna hvers vegna það er varasamt að setja tvær andstæðar fullyrðingar hlið við hlið og kalla það jafnvægi í opinberri umræðu. Umfjöllun má ekki einfaldlega vera endurómun á röksemdum stríðandi fylkinga. Rýna þarf bæði röksemdirnar og gögnin sem þær byggjast á og kanna hvað stenst skoðun.

Hér gegna fjölmiðlar, sem gjarnan eru nefndir fjórða valdið, lykilhlutverki. Til að geta veitt stjórnmálum og öðrum valdhöfum raunverulegt aðhald þurfa þeir svigrúm og burði til sjálfstæðra rannsókna og greininga. Hlutverk þeirra er ekki bara að rétta fólki hljóðnemann.

Alvarleg staða fjórða valdsins

Þess vegna eru tíðindin um að RÚV og Sýn dragi saman seglin umhugsunarverð fyrir samfélagið. Þessi þróun, sem hefur lengi verið á einn veg, hefur veikt greiningarhæfni og fagþekkingu fjölmiðla og þar með deyft eitt mikilvægasta aðhaldsvald lýðræðisins.

Án sterkra fjölmiðla bjóðum við þeirri hættu heim að fjölmiðlar magni raddir þeirra sem hæst láta og hafa mest fjármagn. Með veikum fjölmiðlum minnkar getan til að rannsaka fullyrðingar, leiðrétta rangfærslur og veita valdinu aðhald þegar mest á reynir.

Kannski þarf að endurskoða hvernig ríkið styður við fjölmiðlun í ljósi þess að núverandi kerfi virðist ekki veita viðspyrnu. Ein tilraun væri að beina auknum stuðningi til minni ritstýrðra miðla með litla yfirbyggingu og áherslu á rannsóknir og dýpri greiningar.

Verkefnin framundan þola enga bið

Niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar liggur nú fyrir. Hana ber að virða að fullu, snúa bökum saman og horfa fram á veginn. Hana má þó ekki túlka sem almennt umboð fyrir óbreyttu ástandi. Kosið var um eitt afmarkað mál; hvort hefja skyldi aðildarviðræður við Evrópusambandið að nýju.

Stóru verkefni samfélagsins standa hins vegar eftir og ljóst að þau brenna á fólki þvert á fylkingar. Þar má nefna lækkun verðbólgu og efnahagslegan stöðugleika, víðtæka sátt um eignarhald og sanngjarnan ábata af nýtingu auðlinda, trausta framtíð matvælaframleiðslu og sókn í nýsköpun, menntun og tækniþróun. Jafnframt þarf að standa vörð um frelsi og frið með öflugri þátttöku í alþjóðlegu samstarfi. Þessi verkefni þola enga bið og þurfa ríka athygli stjórnmálanna.

Nýtt þing og lærdómur náttúruhamfara

Alþingi verður sett 8. september. Þar sitja 63 þingmenn sem hafa verið kjörnir til valda og nú reyndir á hvernig farið verður með valdið. Fólk hefur litla þolinmæði fyrir þrasi og átökum. Það vill samhentar aðgerðir og árangur.

Við vitum að Íslendingum gengur vel að vinna sem ein heild þegar náttúruhamfarir eiga sér stað. Þá bregðumst við hratt við, samhæfum aðgerðir og fylgjum þeim eftir þar til hættan er liðin hjá. Þessa dagana skekja fjárhagslegir skjálftar mörg heimili. Nú þurfum við sama kraft, takt og samheldni í viðbrögðum til að bæta stöðuna.

Ríkisstjórnin lofaði fyrir kosningar að taka á verðbólgunni með sleggjunni og tíminn er að renna út. Það verður að gera betur. Stjórnarandstaðan þarf á sama tíma að veita aðhald, leggja til raunhæfar lausnir og samvinnu til að sýna að við getum þetta sjálf.

Nú þarf breiðari samstöðu á Alþingi

Það er kominn tími til að sækja í þá hefð sem þekkist meðal annars í Noregi, þar sem samningar og málamiðlanir milli flokka skipa ríkari sess. Við gætum gert meira af því hér með því að hefja samtalið fyrr, skilgreina sameiginleg markmið strax við upphaf þings og leita breiðari samstöðu um langtímaverkefni. Ganga mætti enn lengra í samvinnu með því að stokka upp í nefndarstarfi með þeim hætti að stjórnarandstaða komi meira að málum og samstarf þéttist.

Slík samvinna þarf hvorki að þagga niður eðlilegan pólitískan ágreining né draga úr mikilvægu hlutverki stjórnarandstöðunnar. Við þurfum ekki að vera sammála um allt til að geta unnið saman að markmiðum sem eru stærri og mikilvægari fyrir fólkið í landinu en metnaður einstakra flokka.

Nú þarf samvinnu og sátt. Umfram allt þarf að láta verkin tala.

Ekki bara hver fer með valdið; heldur hvernig farið er með það

Undanfarin misseri hafa minnt okkur á að það skiptir máli hver fer með valdið, hvort sem það birtist í stjórnmálum, fjölmiðlum eða atvinnulífi.

Ekki síður skiptir hins vegar máli hvernig farið er með valdið.

Það er mikilvægt að hafa augun á hvoru tveggja þegar við tökumst á við verkefnin framundan og byggjum til framtíðar. Traust, samheldni og velferð samfélagsins veltur á því.

Höfundur er þingkona.