„Ég er bara að vera hrein­skilinn“

Ég hef lengi talið heiðarleika vera einn af mikilvægustu eiginleikum manneskjunnar, að segja satt, standa með því sem maður segir og fela sig ekki á bak við kurteisi eða þögn. Mér hefur jafnvel fundist ákveðið hugrekki felast í því að þora að segja það sem aðrir hugsa en láta ósagt. „Ég er bara að vera hreinskilinn“ getur hljómað eins og yfirlýsing um heilindi, eins og sá sem segir þetta sé tilbúinn að taka áhættuna sem fylgir því að segja sannleikann. En eftir því sem ég hef skoðað sjálfan mig betur hef ég farið að efast um að málið sé svona einfalt. Það er nefnilega hægt að segja satt og vera samt ósanngjarn. Það er hægt að hafa rétt fyrir sér og særa að óþörfu. Sannleikurinn einn segir ekki alla söguna um heiðarleikann.

Einu sinni fékk ég verkefni sem átti að snúast um heiðarleika. Ég var í Al-Anon og átti að gera upp hluta fortíðar minnar gagnvart konunni minni. Að gera upp fortíðina við fólkið sem stendur manni næst er sennilega eitt það erfiðasta sem maður getur gert, því þar reynir ekki bara á hvort maður þori að horfast í augu við eigin hegðun, heldur líka hvað maður gerir við sannleikann þegar maður hefur loksins komið auga á hann.

Ég misskildi verkefnið að minnsta kosti að einhverju leyti. Í mínum huga varð heiðarleikinn að því að afhenda konunni minni allan pakkann. Ég fór því að segja henni frá eigin brestum og meðal annars öllum þeim leiðum sem ég sá nú að ég hafði notað til að stjórna henni, hafa áhrif á hana og fá mínu framgengt. Ég varð nokkuð ánægður með sjálfan mig fyrir að vera loksins svona heiðarlegur. Viðbrögð hennar voru hins vegar ekki alveg eins og þau sem ég hafði ímyndað mér.

Vægt til orða tekið varð konan mín særð og reið. Hún lét mig heyra það og ég hörfaði frá samtalinu, ringlaður og líklega dálítið særður yfir því að þessi mikli heiðarleiki minn skyldi ekki fá betri móttökur. Ég hringdi í sponsorinn minn og sagði honum hvað hefði gerst. Hann hló, reyndi að róa mig niður og hjálpa mér að sjá að það að gera upp eigin fortíð þýddi ekki endilega að ég ætti að leggja allan farminn minn í fangið á annarri manneskju og ætlast síðan til þess að hún tæki við honum með þakklæti.

Næstu daga var ekki mikið talað á heimilinu. Ég fékk að kynnast meðferðarúrræði konunnar sem á góðri ensku kallast „silent treatment“ og hafði nægan tíma til að velta fyrir mér þessari frábæru hugmynd minni um heiðarleikann.

Svo töluðum við saman.

Þegar reiðinni hafði slotað og við gátum farið yfir það sem hafði gerst varð þessi misheppnaða tilraun mín til heiðarleika, merkilegt nokk, eitt af þeim gæfusporum sem við höfum stigið saman. Ég hafði orðað hlutina illa og líklega lagt meira á hana í einu en sanngjarnt var að ætlast til að nokkur manneskja tæki við. En inni í öllum þessum óþægindum hafði eitthvað líka opnast. Við gátum talað um hegðun mína sem áður hafði ekki verið nefnd, um áhrif hennar á hana og um hluti í sambandinu sem við höfðum kannski bæði gengið í kringum án þess að ræða það frekar.

Þessi reynsla hefur setið í mér síðan. Hún kenndi mér að heiðarleiki er ekki bara spurning um hvort ég segi satt. Hann snýst líka um hvernig ég segi sannleikann, hvers vegna ég segi hann og hvort ég er tilbúinn að taka ábyrgð á því sem hann vekur. Samt lærði ég líka annað: Þá staðreynd að þegar sannleikurinn særir þýðir það ekki sjálfkrafa að hann hefði ekki átt að vera sagður. Stundum eru óþægindi einmitt það sem þarf til að hægt sé að komast lengra.

Það er nefnilega merkilegt hvað sannleikurinn getur verið hentugt vopn. Hann þarf ekki að vera lygi til að særa. Ég get valið nákvæmlega þann sannleika sem hittir viðkvæmasta staðinn, sagt hann á ákveðinn hátt, á ákveðnu augnabliki og síðan falið mig á bak við þá staðreynd að ég hafi ekki sagt neitt ósatt. Ég get kallað það hreinskilni þegar ég er í raun reiður eða kallað það heiðarleika þegar ég vil leiðrétta, vinna samtalið eða láta aðra manneskju finna fyrir því sem hún hefur látið mig finna fyrir. Orðin geta verið sönn á meðan tilgangurinn með þeim er eitthvað allt annað.

Þetta hefur fengið mig til að velta fyrir mér hvort ein mikilvægasta spurningin í erfiðum samtölum sé alls ekki hvort það sem ég ætla að segja sé satt. Sú spurning skiptir auðvitað máli, en önnur gæti skipt enn meira máli: Hvað vil ég að gerist hjá hinni manneskjunni þegar ég hef sagt þetta? Vil ég að hún skilji mig betur eða vil ég að hún finni til? Vil ég opna samtal eða loka því? Vil ég standa með sjálfum mér eða vil ég vinna samtalið? Stundum er munurinn svo lítill að ég sé hann ekki fyrr en ég hef gefið mér örlítið rými áður en ég svara.

Þetta litla rými hefur orðið mér æ mikilvægara. Þessar örfáu sekúndur áður en ég bregst við, þegar tilfinningin er komin en orðin eru ekki enn farin af stað. Þar get ég stundum náð að spyrja mig hvað sé raunverulega að gerast. Reiðin segir mér að svara strax, særindin vilja verja sig, stoltið vill leiðrétta misskilninginn og saksóknarinn í höfðinu er jafnvel þegar búinn að safna saman sönnunargögnum. En ef mér tekst að bíða örlítið lengur vakna stundum aðrar spurningar: Þarf ég að segja þetta? Þarf ég að segja það núna? Og þarf ég að orða það með þessum hætti?

Það merkilega er að þegar ég fór að skoða þessa hlið heiðarleikans rakst ég á hina öfganna. Því ég hef ekki bara notað orð þegar ég hefði kannski átt að bíða, ég hef líka þagað þegar ég hefði átt að tala, ég hef kyngt hlutum, látið fara yfir mörkin mín og forðast samtöl vegna þess að ég vildi ekki skapa óþægindi. Það er svo auðvelt að kalla slíkt tillitssemi. Maður segir sjálfum sér að þetta skipti ekki svo miklu máli, að það sé óþarfi að gera mál úr hlutunum eða að best sé að halda friðinn. En þegar ég skoða þetta af meiri heiðarleika sé ég að stundum var ég ekki að vernda friðinn heldur sjálfan mig fyrir viðbrögðum annarra. Ég hafði stundum ruglað saman friði og því að enginn væri reiður við mig.

Þarna verður heiðarleikinn flóknari en ég hafði gert mér grein fyrir. Það þarf vissulega hugrekki til að halda aftur af sér þegar maður er reiður og vill segja eitthvað sem særir. En það þarf líka hugrekki til að opna munninn þegar maður veit að sannleikurinn getur valdið óþægindum: Að segja að eitthvað hafi sært mann, að segja nei, að setja mörk, að viðurkenna að samband eða samskipti séu ekki eins og maður vill hafa þau og að segja það án þess að vita hvort hin manneskjan skilji, samþykki eða verði jafnvel reið. Þögn er því ekki alltaf gæska, rétt eins og hreinskilni er ekki alltaf hugrekki.

Ég hef lengi séð þetta sem tvo valkosti: Annaðhvort segi ég nákvæmlega hvað mér finnst eða ég þegi. Annaðhvort stend ég með sjálfum mér eða gef eftir. En á milli þessara tveggja staða er miklu stærra svæði, þar get ég sagt það sem þarf að segja án þess að gera hina manneskjuna að óvini: Ég get sagt að mér hafi sárnað án þess að fullyrða að hinn hafi ætlað að særa mig, ég get sett mörk án þess að refsa, ég get verið ósammála án þess að þurfa að sanna að hinn hafi rangt fyrir sér og ég get líka hlustað á svar sem mér líkar ekki við án þess að það ógildi mína upplifun.

Þetta er erfiðari tegund heiðarleika en sú sem felst í því að „segja bara hlutina eins og þeir eru“. Hún krefst þess að ég skoði ekki aðeins sannleikann sem ég ætla að segja heldur líka manninn sem ætlar að segja hann. Hvað er að gerast innra með mér, hvaðan koma orðin, er ég að tala út frá reiði, ótta, stolti eða löngun til að ná sambandi? Og get ég borið ábyrgð á því hvernig ég segi hlutina án þess að taka ábyrgð á öllum tilfinningum sem orð mín kunna að vekja hjá öðrum?

Ég get ekki tryggt að heiðarleiki særi aldrei, stundum er það sem þarf að segja sárt að heyra, sama hversu varlega það er sagt. Ég get heldur ekki stjórnað því hvernig önnur manneskja bregst við mörkunum mínum eða upplifun minni. Ábyrgð mín hlýtur frekar að liggja í því að skoða eigin ásetning, velja orðin af virðingu og vera tilbúinn að hlusta þegar hinn svarar. Þar liggur munurinn á því að segja sannleikann og nota sannleikann.

Ég er því farinn að efast þegar ég heyri setninguna „ég er bara að vera hreinskilinn“, ekki aðeins þegar aðrir segja hana heldur líka þegar hún birtist í mínu eigin höfði. Þá þarf ég helst að staldra við, ekki til að halda aftur af mér, heldur til að íhuga hvaða áhrif orðin sem ég er við það að segja kunna að hafa.

Heiðarleiki án gæsku getur orðið að grimmd og gæska án heiðarleika getur orðið að meðvirkni. Þroskinn gæti falist í því að læra að halda á hvoru tveggja í einu, að þora að segja það sem þarf að segja án þess að nota sannleikann sem vopn og þora að standa með sjálfum sér án þess að þurfa að sigra manneskjuna sem stendur hinum megin.

Höfundur er mannvinur og kennari.