Næsta staf­ræna gjá Ís­lands er þegar að myndast

Gervigreindin er komin inn á íslenska vinnustaði. Vandinn er ekki lengur aðgangur að tækninni heldur hvort fólk fái tækifæri til að læra að beita henni af ábyrgð, gagnrýni og raunverulegu gagni.

Næsta stafræna gjá á Íslandi verður ekki á milli þeirra sem hafa aðgang að tækninni og þeirra sem hafa hann ekki. Hún verður á milli þeirra sem kunna að beita gervigreind og þeirra sem hafa aldrei fengið raunverulegt tækifæri til að læra á hana.

Sú gjá er þegar farin að myndast.

Nýjar tölur Hagstofu Íslands sýna að um helmingur íslenskra fyrirtækja notar gervigreindartækni eða gervigreindarhugbúnað af einhverju tagi. En aðeins 25 prósent geta tilgreint verkefni þar sem tæknin er notuð og einungis 14 prósent hafa mótað sér stefnu um notkun hennar.

Þetta er stórmerkileg mynd af stöðunni. Gervigreindin er komin inn um dyrnar, en verklagið, fræðslan og ábyrgðin sitja enn úti í bíl.

Að prófa er ekki það sama og að kunna

Flestir hafa prófað að biðja ChatGPT eða sambærilegt kerfi um að skrifa texta. Það er ágæt byrjun, en hún segir lítið um það hvort tæknin sé að skapa raunverulegt virði.

Á námskeiðum sem ég hef haldið fyrir þúsundir Íslendinga hef ég séð sama mynstrið aftur og aftur. Fólk kemur inn með þá hugmynd að gervigreind sé fyrst og fremst textavél. Svo uppgötvar það að hún getur hjálpað við að undirbúa fundi, greina löng skjöl, bera saman tilboð, einfalda flókið efni, móta verkferla, vinna úr gögnum og finna veikleika í eigin hugmyndum.

Mestu áhrifin koma sjaldnast frá einni stórkostlegri skipun. Þau koma þegar tæknin er ofin inn í endurtekin verkefni sem áður tóku klukkustundir í hverri viku.

Þar liggur munurinn á leikfangi og verkfæri.

Færni verður nýtt forskot

Við tölum stundum um gervigreind eins og hún muni annaðhvort bjarga öllum störfum eða eyða þeim. Veruleikinn er flóknari. Flest störf samanstanda af mörgum verkefnum og gervigreind mun breyta sumum þeirra hraðar en öðrum.

Spurningin er því ekki aðeins hvaða störf hverfa. Nærtækara er að spyrja: Hvaða verkefni breytast, hver fær þjálfun til að takast á við breytinguna og hver situr eftir?

Starfsmaður sem kann að nota gervigreind til að vinna fyrstu greiningu, draga fram lykilatriði og prófa fleiri lausnir fær augljóst forskot. En tæknin leysir hann ekki undan því að sannreyna upplýsingar, vernda trúnaðargögn eða bera ábyrgð á niðurstöðunni. Þvert á móti verður dómgreind verðmætari eftir því sem framleiðslan verður hraðari.

Gervigreindarfærni felst því ekki í því að kunna eina „töfraskipun“. Hún felst í að kunna að lýsa verkefni vel, leggja fram viðeigandi gögn og samhengi, meta útkomuna, finna villur og vita hvenær kerfið á alls ekki að fá verkefnið.

Bann leysir ekki vandann

Viðbrögðin mega hvorki vera blind hrifning né almennt bann. Ef vinnustaður gefur engar leiðbeiningar hverfur notkunin ekki; hún færist einfaldlega undir yfirborðið. Starfsfólk heldur áfram að prófa sig áfram, oft án skýrra reglna um trúnað, höfundarrétt, persónuupplýsingar eða sannprófun.

Það er mun áhættusamara en stýrð innleiðing.

Fyrirtæki þurfa ekki öll fimmtíu blaðsíðna gervigreindarstefnu. En þau þurfa skýr svör við einföldum spurningum: Hvaða verkfæri má nota? Hvaða gögn mega fara inn í þau? Hvað þarf manneskja alltaf að yfirfara? Hver ber ábyrgð ef niðurstaðan er röng? Og hvernig mælum við hvort notkunin spari í raun tíma eða bæti þjónustu?

Sama gildir um skólana. Markmiðið getur ekki verið að láta nemendur skrifa allt með gervigreind, en það getur heldur ekki verið að undirbúa þá fyrir heim sem er þegar horfinn. Þeir þurfa að læra að nota tæknina án þess að afhenda henni hugsunina: spyrja betri spurninga, sannreyna fullyrðingar, greina heimildir og útskýra eigin niðurstöðu.

Lítið land getur hreyft sig hratt

Ísland hefur ákveðið forskot. Við erum lítið samfélag, boðleiðir eru stuttar og við getum innleitt ný vinnubrögð hraðar en margar stærri þjóðir. En smæðin verndar okkur ekki gegn því að dragast aftur úr. Hún getur líka þýtt að fyrirtæki hafi minni bolmagn til að ráða sérfræðinga og að íslenskan verði aukaatriði í kerfum sem þróuð eru fyrir stærri markaði.

Þess vegna þurfum við að gera þrennt núna: setja gervigreindarlæsi inn í almenna starfsþróun, kenna ábyrga og gagnrýna notkun í skólum og hjálpa litlum fyrirtækjum að færa sig frá tilraunum yfir í skýr, mælanleg verkefni.

Markmiðið á ekki að vera að allir verði tæknisérfræðingar. Markmiðið er að fólk í öllum greinum — kennarar, iðnaðarmenn, heilbrigðisstarfsfólk, stjórnendur, skapandi fólk og starfsfólk í þjónustu — geti metið hvar tæknin hjálpar, hvar hún skaðar og hvar mannleg ábyrgð verður aldrei útvistuð.

Gervigreindin mun ekki bíða eftir því að við klárum umræðuna. Hún er þegar komin inn á vinnustaðina, inn í skólana og inn í daglegar ákvarðanir fólks.

Spurningin er ekki lengur hvort Ísland taki þátt. Spurningin er hvort við ætlum að byggja upp færnina hjá allri þjóðinni — eða leyfa næstu stafrænu gjá að myndast fyrir framan okkur.

Þessi pistill var skrifaður með aðstoð gervigreindar.

Höfundur er fyrirlesari og ráðgjafi um hagnýtingu gervigreindar.

Heimild: Hagstofa Íslands. (10. mars 2026). „Notkun gervigreindar útbreidd en markviss innleiðing og stefnumótun fátíðari.“

https://www.hagstofa.is/utgafur/frettasafn/visindi-og-taekni/upplysingataekninotkun-fyrirtaekja-2024/