FIFA skapar nýja skúrka

Bragi V. Bergmann skrifar 12. júlí 2026 20:00

Vítaspyrnukeppni í lok leiks er grimmileg. Einhver klikkar á vítaspyrnunni sinni, hvort sem það er eftir 1-5 spyrnur eða í bráðabana. Það er síðasta augnablik langs leiks; leikmaðurinn, sem nú er allt í einu orðinn skúrkur eða blóraböggull, liggur eftir í sárum. Þjóð hans er á leiðinni heim – draumurinn búinn!

Við höfum þegar séð þetta fjórum sinnum í lokakeppni HM 2026 nú þegar. Nýjustu skúrkarnir eru frá Þýskalandi, Hollandi, Ástralíu og Kólumbíu. Í undankeppni HM máttu Heimir Hallgrímsson og hans menn í írska landsliðinu og frændur vorir, Danir, bíta í það súra epli sem vítaspyrnukeppni í blálok leiksins er, ef þú tapar henni. Þar fæddust líka nýir skúrkar. Að ekki sé talað um allar vítaspyrnukeppnirnar á nýafstöðnum Evrópumótum – þar með talinn úrslitaleikur Meistaradeildar Evrópu. Við gætum þurft að horfa upp á þessa grimmd oftar, bæði í undanúrslitunum og jafnvel í sjálfum úrslitaleiknum, áður en nýir heimsmeistarar verða krýndir sunnudaginn 19. júlí nk.

Það sem fótboltinn vill (ekki)

FIFA/UEFA unnu lengi undir kjörorðunum „Það sem fótboltinn væntir“ (e. „What football expects”). Allar breytingar á knattspyrnulögum og framkvæmd leikja voru gerðar með það að leiðarljósi að þær höfðuðu til áhorfenda og mættu væntingum þeirra.

Það er hins vegar augljóst að ALLIR sem hafa áhuga á fótbolta vilja að úrslitin ráðist í opnum leik úti á vellinum, ekki í einstaklingskeppni af vítapunktinum. Meginástæðan er sú að vítaspyrnukeppni er og verður alltaf rússnesk rúlletta. Enginn veit hver útkoman verður og nýir skúrkar eða blórabögglar verða til í hvert sinn. Viðkomandi einstaklingur ber þá byrði það sem eftir er af ferli sínum og jafnvel ævinni, eins og dæmin sanna. Hvílík grimmd!

Sagan í sjö skrefum…

Hvernig er hægt að sníða þennan risagalla af þessari vinsælu íþrótt? Áður en ég svara þeirri spurningu vil ég rekja sögu vandræðagangs FIFA/UEFA í örfáum orðum – eða nákvæmlega sjö skrefum.

Í árdaga fótboltans, bæði alþjóðlega og í hverju landi fyrir sig, var leikur sem endaði með jafntefli ekki framlengdur. Dómarinn varpaði einfaldlega hlutkesti í lok leiks til að ákveða sigurvegarann.
Hlutkestið þótti ósanngjörn aðferð. Skref tvö var því: Nýr leikur og svo hlutkesti ef seinni leikurinn endaði líka með jafntefli.
Þriðja skrefið var framlenging og svo hlutkesti ef enn var jafnt.
Fjórða skrefið var vítaspyrnukeppni í blálok leiks, að framlengingu lokinni. Það fyrirkomulag var lengi við lýði.
Sumum þótti nóg um grimmdina, sem fylgir vítaspyrnukeppni. Þá var Gullmarkið (e. Golden goal) kynnt til sögunnar. Leikurinn var einfaldlega flautaður af um leið og mark var skorað í framlengingu. Þýskaland varð Evrópumeistari árið 1996 með Gullmarki.
Gullmarkið þótti of snubbóttur endir á leik. Þá kom Silfurmarkið (e. Silver goal) til sögunnar. Breytingin var einungis sú að nú var hálfleikur framlengingarinnar kláraður þótt mark væri skorað. Í báðum tilvikum var samt vítaspyrnukeppnin síðasta hálmstráið ef úrslit náðust ekki fram með Gull- eða Silfurmarki.
Báðar útfærslur (5 og 6) þóttu misheppnaðar og því var fjórða skrefið, núverandi fyrirkomulag, virkjað að nýju. Sögulok – eða hvað?

Öllum yfirsást P-Play

Nú eru næstum 10 ár liðin frá því að undirritaður kynnti UEFA/FIFA lausn á þessum eilífa vanda fótboltans. Ég kalla hugmynd mína, P-Play, sem er stytting á enska hugtakinu Positive-Play,jákvæður leikur. Ég og félagar mínir (lögfræðingar, grafískir hönnuður o.fl.) lögðum mikla vinnu og mikla fjármuni í útfærslu, uppsetningu og kynningu á P-Play pakkanum sem sendur var út. Ég fékk þakkarbréf frá þáverandi forseta UEFA, Michel Platini, þar sem fram kom að málinu yrði vísað beint til IFAB-nefndarinnar, sem hefur alræðisvald um allar breytingar á knattspyrnulögunum í heiminum. Örstuttu síðar var Platini rekinn frá UEFA, eins og allir vita, og útfærslan mín endaði sennilega djúpt ofan í neðstu skúffu á skrifstofunum úti.

Lausnin sem öllum yfirsást er sáraeinföld: Ef leikurinn er jafn eftir venjulegan leiktíma fer fram vítaspyrnukeppni, ÁÐUR en framlengingin hefst. Stóra breytingin er hins vegar sú að niðurstaða vítaspyrnukeppninnar er Plan-B, hún gildir aðeins ef úrslitin ráðast EKKI í framlengingunni sem á eftir fer. Vítaspyrnukeppnin hefur nákvæmlega ekkert gildi ef annað hvort liðið vinnur framlenginguna. Þar með fæðast ekki fleiri skúrkar. Allt liðið, allir 11 leikmennirnir, hafa nú 2x15 mínútur til umráða til að ómerkja úrslit vítaspyrnukeppninnar. Það er fullkominn viðsnúningur.

Ímyndaðu þér framlenginguna…

Spólum til baka: Hvernig haldið þið að framlengingin í leik Þýskalands og Paragvæ á HM nú hefði orðið, eða í leik Hollands og Marokkó, ef leikmenn fyrrnefndu liðanna hefðu vitað að þeir þyrftu að skora til að ógilda vítaspyrnuklúðrið? Við hefðum fengið stórskemmtilega framlengingu og enginn hefði kennt einum tilteknum leikmanni um ófarirnar ef ætlunarverkið hefði misheppnast.

Grimmdin í núverandi fyrirkomulagi er augljós og hrópandi. Foreldrar yngri þátttakenda hafa fyrir löngu áttað sig á því. Nú eru þrjú ár liðin frá því að hætt var að vera með „vító“ á flestum mótum yngstu þátttakendanna, eins og t.d. N-1 mótinu á Akureyri. Foreldrar keppenda komu til mótshaldara og sögðu efnislega á þessa leið: Ég vil ekki að sonur minn/dóttir mín taki þátt í vítaspyrnukeppni og eigi á hættu að sæta ásökunum liðsfélaga um að bera ábyrgð á því að liðið náði ekki lengra í keppninni. Og niðurstaðan? Jú, ef leikur endar með jafntefli mætir þjálfari hvors liðs til mótsstjórnar og þar er hlutkesti varpað til að skera úr um hvort liðið heldur áfram og hvort liðið er úr leik. Það eru allir sáttari við þetta fyrirkomulag en grimma vítaspyrnukeppni. Hér erum við samt sem áður að fara mjög marga áratugi aftur í tímann – alla leið aftur í SKREF 1.

Sigur fyrir fótboltann og mannúðina

Ég þekki engan sem vill að úrslit leiks ráðist í vítaspyrnukeppni, Fótboltinn byggir á liðsheild en í vítaspyrnukeppni er einn leikmaður í einu sendur á „höggstokkinn“. Það er allt önnur íþrótt. Allt eins mætti velja 5 leikmenn úr hvoru liði til að keppa í körfubolta eða pílukasti til að knýja fram úrslitin. Nú eða vatnsdrykkju…

Ef vítaspyrnukeppnin er fyrirfram skilgreind sem Plan-B og fyrirfram er ákveðið að gera allt sem mögulegt er til að knýja fram endanleg úrslit í opnum leik úti á vellinum, gerbreytist staðan til hins betra. Vítaspyrnukeppnir yrðu sem fyrr úrvals skemmtun – en nú stresslausar að mestu og mannúðlegri en nokkru sinni fyrr. Úrslitin myndu ekki lengur marka endapunkt, heldur þvert á móti upphafið að stórkostlegri framlengingu þar sem allt væri undir. Það er það sem „fótboltinn vill“.

P-Play er svarið

Ég vek líka athygli á því að með P-Play fengjum við fleiri vítaspyrnukeppnir en nokkru sinni fyrr, en allar stresslausar. Það hefði t.d. farið fram vítaspyrnukeppni í leikjunum England-Noregur og Argentína-Sviss ÁÐUR en framlengingin hófst og það hefði getað breytt heilmiklu um gang framlengingarinnar í báðum þessum leikjum.

Ég vona að sú stund renni upp á forsvarsmenn FIFA/UEFA „sjái ljósið“ og hætti að framleiða skúrka. Við viljum öll að úrslit leikja ráðist í opnum leik en ekki í vítaspyrnukeppni. P-Play er leiðin til þess.

Höfundur er fyrrverandi FIFA-dómari fyrir Ísland í 13 ár og höfundur P-Play.