Kannski erum við að spyrja rangra spurninga

Íslendingar hafa deilt um Evrópusambandið í áratugi. Umræðan er orðin svo kunnugleg að flestir geta sagt hana blaðlaust. Annar hópurinn segir að ESB sé lykillinn að lægri vöxtum, minni verðbólgu og auknum stöðugleika. Hinn segir að ESB grafi undan sjálfstæði þjóðarinnar og að krónan sé hornsteinn fullveldis okkar. Síðan skiljast leiðir, kosningar koma og fara og umræðan hefst á ný.

En hvað ef við höfum verið að spyrja rangra spurninga allan tímann?

Kannski eigum við ekki fyrst og fremst að velta því fyrir okkur hvort kostir ESB séu fleiri en gallarnir. Kannski eigum við að spyrja hvort núverandi fyrirkomulag hafi staðið undir þeim væntingum sem við gerum til þess.

Við skulum því leggja hugmyndafræðina aðeins til hliðar og horfa á staðreyndir.

Í áratugi hafa íslensk heimili búið við eitt hæsta vaxtastig meðal þróaðra ríkja á löngum köflum. Við höfum upplifað verðbólgu sem étur upp launahækkanir, húsnæðislán sem hækka um hundruð þúsunda, jafnvel milljónir, króna á örfáum misserum og gjaldmiðil sem sveiflast meira en flestir nágrannar okkar búa við. Fyrirtæki geta að einhverju marki brugðist við slíkum sveiflum með því að fresta fjárfestingum eða laga verðlag. Heimilin hafa sjaldnast þann lúxus. Þau borga einfaldlega reikninginn.

Þetta er ekki eitthvað einstakt slys í íslenskri hagsögu. Þetta er mynstur sem hefur endurtekið sig aftur og aftur.

Það þýðir ekki að Evrópusambandið sé töfralausn. Aðild myndi ekki leysa húsnæðisskort, afnema fákeppni eða gera íslensk stjórnvöld sjálfkrafa ábyrgari. Öll þessi verkefni yrðu áfram okkar eigin.

En hitt er jafn mikilvægt að viðurkenna því það er heldur ekki sjálfgefið að núverandi kerfi sé besta mögulega lausnin.

Oft er sagt að við eigum að halda krónunni vegna þess að hún gefi okkur sveigjanleika. Það er rétt. Krónan getur virkað sem höggdeyfir þegar útflutningsgreinar verða fyrir áföllum. En höggdeyfirinn kostar líka sitt. Hann birtist í hærri vöxtum, meiri gengissveiflum, meiri óvissu og hærri fjármagnskostnaði fyrir heimili. Spurningin er því ekki hvort krónan hafi kosti. Spurningin er hvort við séum enn tilbúin að greiða kostnaðinn sem henni fylgir?

Þegar andstæðingar ESB telja upp ókosti aðildar er það eðlilegt. Slíka umræðu eigum við að eiga. En jafn eðlilegt er að spyrja um ókostina við að standa áfram utan sambandsins. Sá kostnaður er ekki fræðilegur. Hann birtist í mánaðarlegum afborgunum húsnæðislána, í verðbólgu sem étur upp kaupmátt og í þeirri óvissu sem fylgir því að reka eitt minnsta sjálfstæða myntsvæði heims.

Það sem mér finnst hins vegar vanta í umræðuna er einföld spurning: ef við ætlum ekki að ganga í Evrópusambandið, hvert er þá planið?

Ekki slagorð. Ekki fullyrðingar um að krónan sé besta lausnin. Heldur raunveruleg, trúverðug áætlun. Hef engan hagfræðing, stjórnmálamann eða nokkurn annan málsmetandi einstakling leggja til slíkt plan. Það er bara hjakkað áfram í sömu hjólförunum og heimilin eigi áfram að borga brúsann.

Hvernig ætlum við að ná sambærilegum stöðugleika og nágrannaríkin? Hvernig ætlum við að halda verðbólgu við markmið í tvo eða þrjá áratugi? Hvernig ætlum við að skapa lágvaxtaumhverfi fyrir íslensk heimili án þess að fórna trúverðugleika peningastefnunnar? Hvernig ætlum við að tryggja að næsta kynslóð þurfi ekki aftur að upplifa söma hringrásina og foreldrar hennar hafa upplifað oftar en einu sinni?

Því það er alveg mögulegt. Hagfræðin útilokar það ekki.

En sagan kennir okkur að það gerist ekki af sjálfu sér.

Og þar liggur kannski stærsta spurningin af öllum.

Ef við ætlum að halda áfram utan Evrópusambandsins og með eigin gjaldmiðil, erum við þá tilbúin í þann samfélagssáttmála sem slík leið krefst?

Það dugar ekki að Seðlabankinn berjist einn við verðbólguna með síhækkandi vöxtum. Það dugar ekki að ríkisstjórnir tali um stöðugleika á meðan ríkisfjármálin sveiflast með pólitískum vindáttum. Það dugar ekki að kjarasamningar, húsnæðisstefna, skattastefna og peningastefna vinni hver gegn annarri.

Til að lítið myntsvæði geti skilað stöðugum lágum vöxtum og lágri verðbólgu þarf nánast óvenjulega samstöðu. Stjórnvöld þurfa að sýna aga í ríkisfjármálum. Seðlabankinn þarf að njóta trausts. Sveitarfélög þurfa að taka ábyrgð á skipulags- og húsnæðismálum. Atvinnulífið þarf að fjárfesta í framleiðni. Aðilar vinnumarkaðarins þurfa að semja með langtímahagsmuni samfélagsins í huga, jafnvel þegar það kostar skammtímafórnir, með hóflegum launahækkunum, jafnvel engum.

Í stutta máli þá þurfa Sólveig Anna og Bjarni Ben að vera bestu vinir og sammála um allt því þetta er ekki verkefni eins ráðherra, einnar ríkisstjórnar eða eins seðlabankastjóra. Þetta er verkefni alls samfélagsins. Sé þetta ekki gerast samt og þar vaknar efinn.

Við höfum ítrekað séð hagsmuni rekast á. Verkalýðshreyfingin berst fyrir sínum félagsmönnum. Atvinnurekendur verja samkeppnishæfni fyrirtækjanna. Stjórnmálamenn hugsa eðlilega um næstu kosningar. Sveitarfélög hafa sínar áherslur og Seðlabankinn sínar. Allt er þetta skiljanlegt. En ef allir toga í sitt hvora áttina verður niðurstaðan sjaldnast sá stöðugleiki sem allir segjast vilja.

Þess vegna er ekki nóg að segja einfaldlega: „Við skulum halda krónunni.“ Þá verður líka að fylgja trúverðug áætlun um hvernig eigi að viðhalda aga næstu tíu, tuttugu eða þrjátíu

árin. Hver ber ábyrgð þegar þrýstingurinn eykst? Hver stendur vörð um langtímahagsmunina þegar skammtímahagsmunirnir kalla hæst?

Kannski er þetta þess vegna ekki lengur spurning um Evrópusambandið.

Kannski er þetta spurning um hvort við höfum trú á því að íslenskt samfélag geti, með eigin gjaldmiðli og eigin hagstjórn, skapað þann stöðugleika sem við höfum verið að leita að í áratugi.

Ef svarið er já, þá eigum við að ræða hvernig við gerum það.

Ef svarið er nei, þá eigum við að ræða hvaða aðrar leiðir standa okkur til boða.

En við skuldum sjálfum okkur að svara annarri hvorri spurningunni. Það sem við höfum ekki efni á er að halda áfram að endurtaka sömu ESB-umræðuna á fjögurra ára fresti án þess að gera jafn strangar kröfur til þess kerfis sem við búum við í dag.

Kannski er kominn tími til að hætta að spyrja hvort við eigum að vera með eða á móti Evrópusambandinu.

Kannski er kominn tími til að spyrja hvernig við ætlum loksins að skapa þann stöðugleika sem íslensk heimili hafa beðið eftir svo lengi.

Höfundur er umhverfis- og auðlindafræðingur