Ég hef líka trú á Ögmundi

Ögmundur Jónasson hefur lýst yfir trú á mér. Það þykir mér vænt um og ég ætla að endurgjalda traustið, því ég hef líka trú á Ögmundi. Ég hef trú á því að hann sé einlægur. Og ég hef trú á því - hér reynir mest á trúna - að hann geti skipt um skoðun ef reikningsdæmið er reiknað fyrir framan hann. Það skal nú reynt.

Líkindareikningur og verðmiðar

Ögmundur segir röksemdir mínar um verð og úrval byggja á óskhyggju og „líkindareikningi sem engan veginn fær staðist". En um verðlag þarf engan líkindareikning því verðin eru til, birt og öllum aðgengileg, annars vegar hjá ÁTVR og hins vegar hjá okkur:

Aperol kostar 4.450 krónur hjá ÁTVR en 3.450 krónur hjá Santé. Þúsund krónur á flöskuna. Lagavulin 16 ára kostar 23.299 krónur hjá ÁTVR en 18.900 krónur hjá Santé — munurinn 4.399 krónur, eða tæp nítján prósent. Guinness kostar 514 krónur í ríkinu en 465 krónur hjá okkur.

Þetta er ekki spádómur um hvað gerist ef samkeppni yrði leyfð. Þetta er lýsing á því sem þegar hefur gerst þar sem hún hefur komist að. Litla búðin, sem Ögmundur segir að „neyðist til að hafa verð hærra en í stórum keðjum", reynist í raun ódýrari en einokunarkeðjan með hundrað prósent markaðshlutdeild. Skýringin er ekki galdur heldur skipulag: ÁTVR má ekki flytja inn og kaupir því af heildsölum, leggur svo eigin álagningu ofan á þeirra. Tvö álagningarþrep þar sem eitt dugar. Ögmundur hefur sjálfur skrifað réttilega að heimilisbókhaldið þyngist „þegar milliliðum sem heimta arð í eigin vasa fjölgar". Við erum hjartanlega sammála. Þess vegna fækkuðum við þeim um einn - og verðmiðarnir hér að ofan sýna hvað sparast.

Hér má svo bæta við smáatriði sem varpar ljósi á hvað einokunin ver í raun. Allar þrjár vörurnar að ofan koma frá einum og sama milliliðnum sem „á" um helming hilluplássins í verslunum ÁTVR og kaupir vörurnar í krafti stærðar sinnar á lægri verðum en við. Samt endar útsöluverðið hærra. Aðspurð hvers vegna verð væru mun hærri hjá stofnuninni, svaraði aðstoðarforstjóri ÁTVR að ,,stofnunin skipti sér ekkert af verðum - þau væru ákveðin af heildsölum” Þarna hafa neytendur það svart á hvítu: í einokunarbúðinni ákveður ríkið ekki verðið og samkeppnin ekki heldur. Heildsalinn ákveður það. Einokun ÁTVR er þannig í reynd verðvernd fyrir stærstu birgja landsins, og sá sem ver hana í nafni almennings stendur, þegar upp er staðið, vaktina fyrir álagningu þeirra. Sósíalistar hafa myndað mörg bandalög um dagana, en fá jafn vanheilög því hér er um að ræða velferðarkerfi fyrir áfengisinnflytjendur kostað af skattgreiðendum.

750 milljónirnar

Þá er það hagnaðurinn. Ögmundur flettir upp í fjárlögum og finnur að ÁTVR skilaði 750 milljónum í ríkissjóð á síðasta ári. Ég hvet hann til að fletta einni bók í viðbót: ársreikningi stofnunarinnar, þar sem reksturinn er reyndar ekki sundurliðaður en hægt er að lesa á milli lína. Tóbakið er heildsala - eitt vöruhús, engar búðir, lögbundin álagning og enginn keppinautur. Áfengið er smásala með tugi verslana um allt land, húsaleigu, launakostnað og lager. Hagnaðurinn verður til í fyrrnefnda rekstrinum og hann rynni óskertur í ríkissjóð þótt engin vínbúð væri rekin. Niðurstöðutalan sem Ögmundur vitnar til er því ekki framlag vínbúðanna til samfélagsins heldur það sem eftir stendur af tóbakshagnaðinum þegar búið er að greiða rekstur búðanna.

Og til að halda stærðargráðunum til haga: það sem raunverulega skilar samfélaginu tekjum af áfengi er áfengisgjaldið, mælt í milljörðum en ekki hundruðum milljóna, og það innheimtist af hverri seldri flösku óháð því hver réttir hana yfir borðið. Þeirri tekjulind er engin hætta búin.

Fákeppnin sem við búum þegar við

Ögmundur óttast að frjáls verslun endi í samþjöppun, fákeppni og jafnvel einokun. Áhyggjurnar eru skiljanlegar en þær koma úr óvæntri átt, því við búum nú þegar við lokastig þeirrar þróunar: eina keðju með hundrað prósent markaðshlutdeild sem starfað hefur í hundrað ár, varða með lögum gegn öllum keppinautum - og innkaupadeild sem lýsir því sjálf yfir að hún skipti sér ekki af verðum. Rætist svartasta spá Ögmundar, endum við nákvæmlega þar sem við byrjuðum. Öll önnur útkoma er framför.

Fjármagnsöflin í Breiðdalsvík

Þá er komið að setningunni sem Ögmundur gerir að kjarna málsins: „Við erum að veðja á að geta aukið veltuna." Samhengið skiptir hér öllu. Orðin féllu þegar við opnuðum afhendingarverslun á Fáskrúðsfirði - í byggðarlagi þar sem ÁTVR hafði lokað sinni verslun og skilið íbúana eftir án þjónustu. Veðmálið snýst um hvort lítil búð í litlu plássi geti staðið undir sér, ekki um að þjóðin drekki meira. Þegar ein búð lokar og önnur opnar færist velta á milli staða; hún margfaldast ekki. Við höfum trú á að veltan muni aukast með tilkomu Santé á svæði þar sem áður var engin samkeppni. Við teljum að íbúar Reyðarfjarðar og annarra nágrannabyggðarlaga Fáskrúðsfjarðar muni koma til okkar því þjónustan er betri, úrvalið meira, og verðlagið hagkvæmara en í verslun ríkisins á svæðinu.

En fyrst Fáskrúðsfjörður er kominn á dagskrá er rétt að segja frá því hverjir njóta góðs af veðmálinu. Í vikunni var ný bruggun af Heiðu, ljósum lager frá Beljanda Brugghúsi í Breiðdalsvík, afhent í versluninni á Fáskrúðsfirði. Bjórinn lagði að baki tæpa fimmtíu kílómetra milli fjarða. Það er nýlunda, því hingað til hefur austfirskur bjór þurft að fara fyrst suður til Reykjavíkur og síðan aftur austur til þess að mega seljast svo gott sem í túnfætinum við bruggunina - á annað þúsund kílómetra ferðalag fyrir fimmtíu kílómetra erindi. Fyrirkomulag sem fáir myndu kalla ferskt og enginn umhverfisvænt. Í sömu viku og Heiða stytti sér leið tilkynnti stærsti birgir ÁTVR svo verðhækkanir á bjór vegna hækkandi olíuverðs. Kerfið sem brennir olíunni að óþörfu sendir neytendum reikninginn fyrir henni. „Það var auk þess illmögulegt að fá vörurnar yfirleitt skráðar í einokunarverslanir ríkisins," segir Atli, bruggmeistari Beljanda.

Þarna standa þau þá, markaðsöflin sem Ögmundur varar þjóðina við: bruggmeistari í Breiðdalsvík sem vill selja nágrönnum sínum bjór án þess að senda hann fyrst þrettán hundruð kílómetra. Kaupmaðurinn á horninu sem Ögmundur saknar úr verslunarsögunni er ekki fórnarlamb nýju búðanna. Hann er birgir þeirra. Og úrvalið sem Ögmundur óttast að minnki í höndum gróðaaflanna? Ríkisverslunin treysti sér ekki einu sinni til að hafa bjórinn úr næsta firði í hillunum.

Lögbrjótarnir og hálfleikurinn

Eftir stendur þyngsta ásökunin: að við séum lögbrjótar sem engu tauti verði við komið. Um það atriði erum við Ögmundur sem betur fer ekki einu dómararnir. Málið, hvort kjósendur megi stunda viðskipti með löglegar neysluvörur, er í áfrýjunarferli fyrir dómstólum og til meðferðar hjá Eftirlitsstofnun EFTA, þar sem spurningin er ekki hvort netverslun brjóti íslensk lög heldur hvort einokunarfyrirkomulagið sjálft standist skuldbindingar Íslands samkvæmt EES-samningnum. Að fella dóminn sjálfur á meðan er að lýsa yfir úrslitum í hálfleik.

Um aðgengi ungmenna, sem Ögmundur nefnir réttilega sem alvörumál: í netverslun fer afhending fram gegn rafrænni auðkenningu og skilur eftir sig rekjanlega slóð. Í hefðbundinni búð hvílir eftirlitið á því að afgreiðslufólk giski rétt í biðröð á föstudegi. Sá unglingur sem velur sér söluleiðina þar sem kennitalan er skráð í hverju skrefi er að minnsta kosti ekki að velja auðveldu leiðina.

Trúin flytur fjöll

Ögmundur lýkur grein sinni á því að hann hafi trú á mér í hlutverki þess sem eykur áfengisneyslu þjóðarinnar. Ég þakka traustið en verð að valda vonbrigðum: neyslan ræðst af eftirspurn, vernd ungmenna og eftirliti.

Ekkert af þessu breytist við það hver á búðarkassann. Það sem sannanlega breytist er verðið - um þúsund krónur á Aperol-flöskuna - úrvalið, sem nú nær alla leið til Breiðdalsvíkur, og kílómetrarnir sem bjórinn ferðast, sem eru nú færri en fimmtíu í stað rúmlega þúsund.

Ég stend því við mína trúarjátningu. Ég hef trú á því að Ögmundur, vopnaður ársreikningi og verðlista, endurskoði líkindareikninginn. Trúin flytur fjöll. Vonandi líka verðmiðann.

Höfundur er einn eigenda vínbúðarinnar Santé.