Seið­karlar fyrri alda

Seiðkarlar fyrri alda spáðu í innyfli fugla til að átta sig á stöðu mála og spá til um framtíðina. Forsendan að spánni var innihald innyfla en ráðamenn þess tíma gátu kynnt þær niðurstöður samkvæmt sinni hentisemi. Vissulega endurspegluðu innyflin vistkerfi fuglsins á hverjum tíma.

Krónan sem fugl

Hugsum okkur nú að krónan sé fugl og seiðkarlar og -kerlingar nútímans séu í gervi hagfræðinga sem rýna í innyfli krónufuglsins árið 2008 – 2009 og legðu seinna þá niðurstöðu til grundvallar spáskoðun sinni í ummælum hagkerfisins eftir 2012 – 2013. Á þeim tímapunkti væri hins vegar búið að yfirfara áttavitann sem réði hagstjórnun okkar fram að hruni að mestu. Búið var að leiðrétta kúrsinn hressilega og vistkerfi krónufuglsins (þ.e. krónuhagkerfisins) orðið gjörbreytt.

Hagkerfið reis upp eins og fuglinn Fönix og í dag býr þorri landsmanna í þjóðfélagi sem skorar hátt á flestum alþjóðlegum mælikvörðum.

Gott er að hafa ofanritað í huga í þessari mikilvægustu umræðu hér á landi eftir að við fengum sjálfstæði sem ríki árið 1918. Umræðan um inngöngu í ESB eða Ekki, er í raun að fara rétt af stað af einhverjum þunga þessa dagana. Dálitið óðagot fylgir þessari tímasetningu og betra hefði verið að velja að halda þjóðaratkvæðagreiðsluna haustið 2027. En hvað um það: Núverandi ríkisstjórn ákvað að hafa þennan hátt á og eflaust hefur það sínar ástæður. En óðagot er það og tíminn skammur til að upplýsa kjósendur um kosti og galla aðildar.

Skýrslan „Valkostir Íslands i gjaldmiðlamálum”, sem var unnin, að beiðni Daða fjármálaráðherra, með það að markmiði að fá óháð mat á framtíð krónunnar og bera saman við upptöku evru og vera undir væng Seðlabanka Evrópu, hefur verið gagnrýnd fyrir rangar og villandi fullyrðingar, en engu að síður hefur henni verið hampað af stjórnarráðinu og Daði fjármálaráðherra telur hana mikilvægt og marktækt framlag í unræðunni krónan gegn evrunni.

En lítum aðeins á forsenduna og niðurstöðu skýrslunnar, eins og hún snýr við leikmanni og meðaljóni. Gefum okkur að Ísland sé fullgildur aðili að ESB og þar með á evrusvæðinu sem þýddi að viðbrögð við efnahagssveiflum kæmu fram í innri gengisfellingum, þ.e. lækkun launa og samdrætti til þess að ná upp samkeppnishæfni. Það þýddi einnig að við gætum ekki lengur aðlagað okkar efnahagslíf með því stýringartæki sem gengisfelling er. Við gætum ekki beitt sjálfstæðri peningastefnu; hvorki til lækkunnar né hækkunar gengisins, þegar vel gengur. Í tilfelli upptöku evru mun hagkerfi okkar ekki endurspegla okkar eigið hagkerfi, heldur vera örsmátt krækiber í efnahagskerfi ESB, sem tekur fyrst og fremst mark á hagkerfum Þýskalands og Frakklands. Gjörólíku saman að jafna.

Snargeggjað græðgishagkerfi þar sem heilbrigðum reglum hagstjórnar var kastað fyrir róða og enginn hlýddi viðvörunarorðum heldur keyrðu allir áfram á rauðu ljósi, er í raun forsendan í umtalaðri skýrslu Seðlabankans. Hagkerfið fór lóðbeint á hausinn.

Krónufuglinn endurspeglar þessa óstjórn og þeir sem sáu hvert stefndi voru afgreiddir með heimskulegum frösum à la „sjáið þið ekki veisluna?“ og gefið var í. Hagtölur vísuðu á ósjálfbærni, krónan í hæstu hæðum og það var bullandi neikvæður vöruskiptajöfnuður. Fólk almennt og flestir ráðamenn lokuðu augunum. Þetta er hagkerfið, sem skýrslan gengur út frá.

Krónufuglinum að kenna? Vistkerfið/hagkerfið var sjúkt

Við tók undarlegt millibilsástand; tímabil sem einkenndist af úrræðaleysi og hræðslu. Ýmsar lausnir stungu upp kollinum: Hvað með að ganga í ESB? “Og við kyngjum skömminni og ríkið (þ.e. við) borgar skuldirnar; skuldir óreiðumanna bankakerfisins. Ef við beygjum okkur ekki, þá verður skerið að „Kúbu Norðursins“. Flottur frasi, sem ól á ótta. Seiðkarlinn, sem mótaði hann, hefur dregið þessa skoðun til baka, tel ég víst, en ætli hann sé sammála forsendu skýrslunnar umtöluðu? Og varla genginn af evrutrúnni.

Þetta var tímabil mikillar dramatíkur og menn við að fara á taugum. Krónan féll um 100% gagnvart Bandaríkjadal.

Nú, eftir að hafa beitt fyrir sig heilbrigðari hagfræðikúnstum og sýnt meiri útsjónarsemi og þor, hreinsaði vistkerfi krónufuglsins sig með löngu freti og niðurgangi. Krónufuglinn hresstist en nokkuð úttaugaður var hann þó. Hann braggaðist samt á undraverðum tíma og allir voru sælir um sinn og gleymdu brátt votum draumum um evru og ESB. Um skeið sigldi krónan lygnan sjó mikillar uppbyggingar. Hagsældin óx.

En þeir strangtrúuðustu ganga ekki svo létt af trúnni og bíta nú frá sér en eitt vopnið er þessi mjög svo þrönga og oftúlkaða skýrsla. Í hverra þágu?

Þetta ástand rétt fyrir og um hrun er forsenda hagfræðinganna sem gerðu skýrsluna. Stjórnarráðið teflir henni nú fram og Daði fjármálaráðherra bendir á hana til styrktar málflutningi sínum um ókosti að hafa krónufuglinn á fóðrum.

Gefum okkur nú að hagfræðingarnir hefðu tekið stöðu krónuhagkerfisins eins og hún var bæði eftir hrun sem og eftir að kúrsinn sem leiddi til hrunsins hafði verið leiðréttur. Þá hefðu seiðkarlar og seiðkerlingar nútímans komist að annarri niðurstöðu. Já og það bendir jafnframt í þá átt að forsenda þessarar skýrslu sé ærið þröng, jafnvel villandi, og að hún sé aðeins marktæk miðað við hagfræðilegar ástæður hrunsins af þeirri einföldu ástæðu, að skýrslan fjallar fyrst og fremst um heilsu krónufuglsins tímabilið í kringum 2008 og ekki eftir 2012 - 2013.

Skýrslan segir ekkert til um heilbrigði krónufuglsins eftir 2012 – 2013. Halda ætti árangursríkum aðgerðum Seðlabankans og ríkisstjórnar á lofti á tímabilinu 2012-2017.

Allir fuglar hafa sitt vistkerfi. Evrufuglinn (sem væri eflaust grágæs í heimi fugla; fremur þunglamaleg en úthaldsgóð), endurspeglar fyrst og fremst stóru iðnaðarhagkerfi ESB á meðan að krónufuglinn okkar lifir í sérhæfðari auðlindahagkerfi og endurspeglar það í iðrum sínum. Krónufuglinn bregst fljótt við og aðlagar sig (þ.e. krónan gæti verið fálki, lundi eða kría í heimi fugla; mjög svo sérhæfð í sínu vistkerfi).

Eflaust eigum við eftir að heyra frá hagfræðingum „Kúbu Norðursins“ því varla eru þeir gengnir af trúnni. Þeir vita líka manna best hve huglæg hagfræðin er. Einnig hlakka ég til að heyra meira frá sölumanni Íslands númer eitt. Sá er bráðskemmtilegur og hnyttinn, auk þess sem hann er oft góður penni. Hann er sá sem hannaði slagorðið: „Við verðum að „kíkja í pakkann.“ Þetta er algjör snilld og höfundi sínum til sóma sem almannatengli og áróðurs. Það að „kíkja í pakkann" vekur upp jákvæðar væntingar sem eru okkur öllum inngrónar. „Ó, já, manstu? Afmæli og jól? Spenningurinn um að fá að „kíkja í pakkann“. Það er aukaatriði fyrir marga sem nota þetta slagorð að þessi ESB – reglupakki er öllum opinn og innihaldið liggur fyrir allra augum. Það hefur meira að segja verið gefin út bók með titlinum „Bókin um ESB; Hvað er í pakkanum?” en hún kom út 2026 og því ný af nálinni. Svona fyrir þá sem eru forvitnir og langar að „kíkja í pakkann“.

Góð almannatengsl eru ekki á valdi allra en þeim sem sú list er gefin, geta hannað atburðarásir og stjórnað þjóðfélagsumræðu sér í vil. Þegar ég fór að fylgjast með umræðunni um áðurnefnda skýrslu sem Fjármála- og efnahagsráðuneytið pantaði og fjallar um valkosti Íslands í gjaldmiðlamálum, kom þetta upp í huga mér. Skýrslan hefur aðallega verið gagnrýnd fyrir mjög svo afmarkaða nálgun þar sem gjaldeyrismarkaðurinn er tekinn út fyrir sviga án þess að horft sé nægilega til peningastefnunnar í heild. Fræðimenn hafa auk þess bent á villandi aðferðafræði og ranga útreikninga í skýrslunni. Ekki hef ég þekkingu að fara út í þá sálma en mikill ágreiningur er um gildi og efnistök skýrslunnar.

Kynning og viðbrögð við skýrslu þessari minntu mig á einn snjallasta almannatengil og áróðursmann 20. aldar en það var Edward Bernays. Bernays er talinn til áhrifamestu manna á þjóðfélag Bandaríkjanna á 20. öldinni. Af mörgum hefur hann verið kallaður faðir almannatengsla (e. public relations) og skrifaði hann bækur um þau fræði. Hann var ráðgjafi í það minnsta fjögurra Bandaríkjaforseta og meira að segja CIA fór í smiðju hans. Þekktasta og áhrifamesta bókin hans er „Propaganda“ sem hefur komið út í mörgum útgáfum frá því hún birtist fyrst 1928. Í bókinni útskýrir hann hvernig hægt er að móta skoðanir fólks án þess að það viti af því, og hvernig „áróður“ (sem er réttara orð hér en „almannatengsl) er nauðsynlegt tæki í lýðræði.

Bernays trúði því að lýðræðislegt samfélag væri of flókið til að almenningur gæti tekið upplýstar ákvarðanir. Því taldi hann nauðsynlegt að vitur minnihlutahópur (sérvalinn hópur, almannatenglar og stjórnmálamenn) stýrði fjöldanum á bak við tjöldin. Í bók sinni lýsti hann þessu þannig að þeir sem stýra þessu ósýnilega gangverki samfélagsins séu hinir raunverulegu valdhafar, hin ósýnilega ríkistjórn.

Áróðursfrasi eins og „Kúba Norðursins“ og áróðursfrasinn „að fá að kíkja í pakkann“ eru af þessum toga Bernays. Einnig er skýrslan umtalaða ekki trúverðug nema til áróðurs eða almannatengsla, svo pent sé orðað. Þessi dæmi almannatengsla og áróðurs til tekna fyrir fram ákveðnum málstað er alveg í anda fyrrnefndrar bókar Edwards Bernays.

Fyrir okkar hagkerfi væri evran gildra

Til er þekkt er samlíking á ESB og evrunni við frægan texta ofurgrúppunnar The Eagels, í lagi þeirra „Hotel California“. Í textanum er talað um að viðkomandi lokist inni í húsi sem er sniðið eftir þörfum þeirra stærstu og þeirra sem ráða mestu. Evran er þannig ein stærð fyrir alla þar sem fyrst og fremst er tekið tillit til ráðandi hagkerfa ESB. Þessi „ein stærð fyrir alla“ hefur valdið smærri evruhagkerfunum erfiðleikum og því smærri og sérhæfðari sem hagkerfi eru, því meiri örðugleikar. 

Það er því alveg fyrirsjáanlegt að okkar auðlindahagkerfi mun lenda í vanda vegna þess hve sérhæft það er og þá er bara að kyngja meðalinu. Enginn höggdeyfari verður í efnahagsáföllum eins og við höfum haft.

Evruheilkenni umræðunnar lýsir sér helst þannig að þeir sem þjást af því, magna upp fyrir sér kosti evrunnar og smætta kosti krónunnar. Þannig gera þeir sér varla grein fyrir ókostunum. Þrautalending þeirra í umræðunni er að „líta í pakkann“ og búast við einhverjum töfrabrögðum og þá er gjarnan gripið til samlíkingarinnar um Bjart í sumarhúsum. Sú samlíking er í sjálfu sér hrós, því þegar Ísland varð sjálfstætt ríki árið 1918 voru margir, jafnt innan lands sem utan, sem efuðust um þetta sjálfsræðisbrölt örþjóðar uppi við heimskautsbaug. Íslendingar völdu sjálfstæðið þá. Hvar stöndum við nú?

Hafa ber í huga að ef Ísland gengur í ESB og tekur upp evru er sú innganga óafturkræf; rétt eins og í textanum á laginu „Hotel California“ þar sem segir: „Last thing I remember, I was running for the door, I had to find the passage back to the place I was before. „Relax“, said the night man „We are programmed to receive.

You can check out any time you like, but you can never leave“.

Höfundur er leiðsögumaður.