Hvernig Ráð­húsið var gert að hags­muna­skrif­stofu á kostnað al­mennings

Það ríkir þung og lamandi óvissa í Reykjavík þessa dagana. Við blasti nýr pólitískur veruleiki þar sem Sjálfstæðisflokkurinn, undir forystu sem virðist hafa fullkomlega aftengst millistéttinni og hinum vinnandi manni, hefur fengið óskorað umboð til að móta framtíð höfuðborgarinnar. Í aðsendri grein á Vísi benti Martha Árnadóttir stjórnmálafræðingur nýverið á mikilvæg sannindi: Styrkur Sjálfstæðisflokksins fólst áður í því að vera breiður þjóðmálaflokkur sem rúmaði ólíka strauma. Í dag blasir hins vegar við mynd af flokki sem stundar grímulausa hagsmunagæslu fyrir fáa og valdamikla, á meðan forystufólkið lætur eins og ekkert sé.

Þegar þessi hugmyndafræði — þar sem almannahagsmunir lúta alltaf í lægra haldi fyrir sérhagsmunum — fær að stjórna stærsta þjónustukerfi landsins, opnast flóðgáttir sem borgarbúar munu seint geta lokað. Við erum ekki að horfa fram á venjuleg pólitísk skipti, heldur kerfisbundna tilfærslu á fjármunum úr sameiginlegum sjóðum borgarinnar og beint í vasa innmúraðra vildarvina flokksins. Reikningurinn verður sendur þeim sem minnst mega sín. Foreldrar, ungar fjölskyldur, námsmenn, aldraðir og öryrkjar munu borga með skertum lífsgæðum, hærri þjónustugjöldum og hruni á grunnþjónustu á meðan verktakar og einkafyrirtæki telja hagnaðinn.

Millistjórnendafjöldinn sem hentugur blóraböggull

Eitt helsta bitvopn nýja meirihlutans í Ráðhúsinu er boðað stríð gegn svokölluðum „millistjórnendum“. Þessu er stillt upp í kosningabæklingum sem sársaukalausri tækniaðgerð — það eigi bara að skera í burtu ónauðsynlegt skriffinnskubákn svo hægt sé að lækka skatta og auka skilvirkni á verkefnalisti.is. En í flóknu samfélagi eins og Reykjavík, þar sem hlutfall þeirra sem þurfa á mikilli og sérhæfðri þjónustu að halda er hæst á landinu, er þessi orðræða stórhættuleg blekking.

Hverjir eru þessir „millistjórnendur“ sem á að fórna á altari nýfrjálshyggjunnar? Þetta eru ekki nafnlausir skrifstofubúkar í jakkafötum. Þetta eru deildarstjórar á leikskólum sem skipuleggja faglegt starf fyrir börnin okkar. Þetta eru verkefnastjórar í velferðarþjónustu sem halda utan um flókin úrræði fyrir fatlað fólk, geðsjúka og heimilislausa. Þetta eru yfirmenn frístundaheimila og félagsmiðstöðva sem tryggja öruggt umhverfi fyrir ungmenni.

Þegar þessum störfum er eytt, hverfur ekki vinnan - hún færist einfaldlega niður á þá sem þegar standa undir ofurálagi á gólfinu. Leikskólakennarar og félagsráðgjafar neyðast til að eyða dýrmætum tíma sínum í Excel-skjöl, vaktaplanagerð og bókhald í stað þess að sinna skjólstæðingum sínum. Afleiðingin er tafarlaus fagleg lömun. Boðleiðir lengjast og kerfið hættir einfaldlega að svara. Fyrir vikið verður þjónusta við almenning í skötulíki. Þetta er ósýnilegasti en jafnframt lúmskasti niðurskurðurinn: að eyðileggja stjórnskipulagið svo enginn sé lengur til staðar til að bera ábyrgð eða taka ákvarðanir þegar neyðin steðjar að.

Innmúraðir verktakar og sirkus einkavinavæðingarinnar

Á sama tíma og grunnkerfin eru fjársvelt og stjórnunarlega höfuðlaus, eru flóðgáttir einkavæðingarinnar opnaðar upp á gátt. Í nafni „útboða“ og „hagræðingar“ á að færa verkefni sem borgin hefur rekið á kostnaðarverði yfir til einkafyrirtækja. Hugmyndir um að bjóða út sorphirðu í einstökum hverfum eða semja við vinnustaði um rekstur leikskóla eru aðeins fyrstu skrefin í átt að skipulagðri rányrkju á almannafé.

Hugsum málið til enda: Hvernig hagnast einkafyrirtæki á því að skúra skóla eða tæma ruslatunnur? Þau gera það með því að pressa laun skúringakvenna og verkamanna niður í lágmark, skerða réttindi þeirra og draga úr gæðum þjónustunnar. Fastráðnu starfsfólki borgarinnar, sem búið hefur við lágmarksöryggi, verður smám saman ýtt út, og inn koma stórþrifafyrirtæki í eigu „réttra aðila“ sem hirða mismuninn sem hreinan gróða.

Sama á við um skipulagsmálin. Með því að henda tilbúnum, hagkvæmum áætlunum um uppbyggingu í Keldnalandi út af borðinu og kasta þess í stað fram sex nýjum framtíðarsvæðum eins og Geldinganesi og Kjalarnesi, er verið að búa til gullnámu fyrir innmúraðar verkfræðistofur og skipulagsverktaka. Þetta eru gífurlegir fjármunir sem munu renna í teikningar, jarðvinnu og rannsóknir á svæðum þar sem enginn mun búa næsta áratuginn. Þetta leysir engan húsnæðisvanda fyrir ungt fólk eða tekjulága núna, en það tryggir fasteignabröskurum og stóreignamönnum áframhaldandi hátt verðlag og tryggan, ríkisstyrktan hagnað.

Harður vetur, hækkandi gjöld og félagslegt neyðarástand

Það er lögmál að þegar pólitísk loðmulla og óraunhæf loforð rekast á harðan fjárhagslegan veruleika, breytist stjórnunin í örvæntingarfulla pólitíska vörn. Nýi meirihlutinn mun fljótlega átta sig á því að hann getur ekki lækkað skatta, greitt niður skuldir og fjármagnað fimmtán punkta óskalista í einu. Í þeirri vörn verður málum forgangsraðað eftir pólitísku vægi - kjarnafylgjunni og fjármagnseigendum verður tryggður sinn skerfur með skattaafsláttum á atvinnuhúsnæði, en almenningur mun mæta stórhækkuðum þjónustugjöldum.

Við þurfum að búa okkur undir harðan vetur þar sem gjöld á leikskóla, frístundaheimili og almenningssamgöngur munu rjúka upp, á sama tíma og gæði þjónustunnar munu líklega hrynja. Þetta mun bitna af fullum þunga á þeim hópum sem síst skyldi:

1)Ungar fjölskyldur: Þær sem eiga ekki „réttu tengingarnar“ eða starfa hjá fyrirtækjum sem geta boðið upp á einkarekna daggæslu munu sitja eftir á löngum biðlistum, á meðan gjöldin fyrir þau fáu pláss sem standa til boða hækka.

2)Námsmenn og leigjendur: Þegar Samgöngusáttmálanum er frestað og innviðum almenningssamgangna fórnað, er þetta fólk dæmt til að sitja fast í umferðaröngþveiti eða borga fúlgur fjár fyrir einkabílinn. Hagkvæmu húsnæði er frestað til að rýma fyrir lúxusvillum á Geldingarnesi.

3)Aldraðir og öryrkjar: Stuðningskerfi og liðveisla munu lamast vegna skorts á stjórnun og fjármagni. Sextíu þúsund króna „frístundastyrkur“ til fátækra hljómar eins og móðgun þegar verið er að herða aðgengi að félagslegri aðstoð og fresta viðhaldi á innviðum.

Þegar skrímslið vaknar í skammdeginu

Þessi pólitíski útboðssirkus og sýndarmennska á borð við verkefnalisti.is gæti gengið smurt á glanspappírnum yfir sumarmánuðina. En íslenskur vetur sýnir enga miskunn og tætir blekkingar í sundur. Hvernig ætla borgarbúar að halda jólin þegar skammdegið, skafrenningurinn og snjórinn bresta á af fullum þunga? Hvert fer “litla stúlkan með eldspíturnar”? Í Ráðhús Reykjavíkur.

Viðhaldsskuldirnar á skólahúsnæðinu hverfa ekki við það að reka millistjórnendur. Þegar haustrigningarnar og frostið herða að, munu fleiri skólastofur lokast vegna leka og myglu. Börnin okkar verða flutt í gáma á meðan foreldrar reyna að fá svör frá kerfi sem svarar ekki. Þegar fyrsti alvöru snjóstormurinn skellur á og búið er að skera niður í framlínunni eða útvista snjómokstrinum til vanbúinna verktaka, mun umferðin hreinlega frjósa föst. Höfuðborgin mun breytast í eitt risastórt, kyrrstætt bíla- og vandamálasafn í myrkrinu.

Fyrir þá fáu útvöldu og innmúruðu verða jólin vissulega gleðileg — þeirra fyrirtæki munu blómstra á nýjum samningum við borgina. En fyrir hinn almenna borgara verður veturinn áminning um þá lýðræðislegu hættu sem fylgir því þegar stærsti hægri flokkurinn hættir að vera ábyrgur þjóðmálaflokkur og breytist í tæki fyrir sérhagsmuni. Það pólitíska landslag sem nú er að teiknast upp mun breytast hraðar til hins verra en margir gera sér grein fyrir.

Ef borgarbúar rísa ekki upp og krefjast þess að almannahagsmunir séu settir ofar gróðahagsmunum fárra, mun Reykjavík breytast úr því að vera samfélag fyrir alla, í einkarekna vinaparadís innmúraðra, þar sem almenningur situr eftir í svaðinu og borgar brúsann.

Höfundur er byggingaverkfræðingur og áhugamaður um betra samfélag.