Sá maður sem ég sá á skjánum var ekki ég

Í fjögur ár hef ég þagað. Ekki vegna þess að ég hefði ekkert að segja heldur vegna þess að ég vissi ekki hvernig ég ætti að segja mína hlið og hugsanlegar afleiðingarnar sem gætu fylgt í kjölfarið.

Fyrir fjórum árum var fjallað um mig í Kompásþætti á Stöð 2 þar sem upplifun konu sem hafði komið til mín í stjörnukortalestur var sögð opinberlega ásamt umfjöllun um mig sem manneskju og störf mín innan andlega geirans.

Síðan þá hef ég lifað með afleiðingum þeirrar umfjöllunar.

Ekki bara vegna þess að það sem ég gerði og sagði var rangt og ég þurfti að horfast í augu við það, heldur einnig vegna þeirrar birtingamyndar sem varð til af mér í kjölfarið. Birtingamyndar sem mér fannst hvorki endurspegla samhengi þess sem ég hafði raunverulega að segja né þann mann sem ég hef að geyma.

Kannski vonaði ég líka að með tímanum myndi þetta, að fá ekki vinnu og að vera séður sem ofbeldismaður, líða hjá. Að lífið myndi halda áfram og að árin myndu skapa nægilega fjarlægð til þess að það sem hafði gerst yrði bara hluti af fortíðinni.

En sumt hverfur ekki bara vegna þess að tíminn líður. Sumt fylgir manni áfram.

Áður en ég segi það sem ég raunverulega vil segja þá vil ég taka eitt skýrt fram.

Ég neita því ekki að ég særði aðra manneskju með orðum mínum og hegðun. Mér þykir það leitt og ég tek ábyrgð á því. Hvernig ég kom fram samræmdist ekki þeim gildum sem ég vil lifa eftir eða þeim manni sem ég leitast við að vera.

Ég hef eytt mörgum árum í að horfast í augu við það. Ég hef spurt sjálfan mig erfiðra spurninga. Af hverju hegðaði ég mér svona? Hvað innra með mér leyfði það? Hvernig get ég lært af þessu og orðið betri maður vegna þessa?

Það sem hefur reynst mér erfiðast að sitja með er ekki gagnrýnin sjálf. Það sem hefur reynst mér erfiðast er að lifa með mynd af sjálfum mér sem ég þekki ekki.

Því sá maður sem ég sá á skjánum eða var skrifað um í greinum birtum á Vísi var ekki ég.

Ekki vegna þess að ég hafi verið saklaus. Ekki vegna þess að ég hafi ekki gert mistök. Ekki vegna þess að ég hafi ekki talað af mér.

Heldur vegna þess að ég upplifði að ákveðin brot úr samtölum og orðum mínum hefðu smám saman orðið að heildarmynd af því hver ég væri sem manneskja. Og þegar ég horfði á þá mynd fannst mér ég ekki þekkja sjálfan mig í henni.

Það sem ég var raunverulega að reyna að segja, samhengi hlutanna og manneskjan á bak við orðin virtist einhvern veginn glatast á leiðinni.

Og það er einkennileg tilfinning að horfa á fólk mynda sér skoðun á því hver þú ert þegar þú þekkir ekki sjálfur manninn sem það sér.

Því hvernig tekur maður ábyrgð á manni sem maður þekkir ekki sem sjálfan sig?

Að efast um sjálfan sig

Það undarlega við svona hluti er að maður byrjar hægt og rólega að efast um sjálfan sig. Það er ekki vegna þess að maður trúir því endilega sem sagt hefur verið um mann heldur vegna þess að þegar nógu margir sjá sömu myndina af manni, þegar nógu margir lesa sömu fyrirsagnirnar og þegar fólk sem hefur aldrei hitt mann virðist þegar hafa myndað sér skoðun um það hver maður sé. Þá óhjákvæmilega byrjar eitthvað innra með manni að hreyfast.

Maður fer að spyrja sig spurninga sem maður hélt að maður myndi aldrei spyrja:

„Er þetta virkilega það sem fólk sér þegar það sér mig?“

„Er þetta virkilega upplifun annarra af mér?“

„Var ég svona án þess að sjá það sjálfur?“

„Hef ég lifað í blekkingu um það hver ég er?“

Þetta er mjög einkennileg og sársaukafull upplifun.

Því ég held að flest okkar viljum trúa því að við þekkjum okkur sjálf. Að við vitum nokkurn veginn hver við erum. Við vitum að við erum ekki fullkomin. Við vitum að við gerum mistök og við vitum að við getum talað af okkur og sært annað fólk.

En samt höfum við einhverja innri tilfinningu fyrir því hver við erum í grunninn.

Og þegar mynd sem dregin er upp af manni er svo langt frá þeirri upplifun sem maður hefur af sjálfum sér, þá verður ákveðin togstreita til innra með manni.

Þá er maður allt í einu ekki lengur bara að reyna að takast á við afleiðingar þess sem átti sér stað heldur líka að reyna að halda í sjálfan sig.

Ég man eftir því að á tímabili fannst mér eins og ég væri stöðugt að ganga inn í herbergi þar sem fólk hafði hitt útgáfu af mér áður en það hitti mig. Ekki mig sjálfan heldur sögu um mig. Einhverja útgáfu af mér sem ég samsamaði mig ekki við.

Og það er erfitt að lýsa því hversu skrítin og óþægileg tilfinning það er að upplifa að maður þurfi að berjast fyrir sjálfum sér gegn tilbúinni mynd sem þegar hefur verið dregin upp af manni.

Ekki vegna þess að ég vilji sannfæra fólk um að ég sé fullkominn heldur vegna þess að ég vil fá tækifæri til að vera manneskja. Til að vera ég sjálfur.

Því enginn okkar er bara versta stundin okkar.

Enginn okkar er bara eitt samtal.

Enginn okkar er bara ein fyrirsögn.

Lífið eftir þáttinn og greinarnar

Það tók mig langan tíma að átta mig á því að það sem hafði verið tekið frá mér var ekki bara orðspor mitt eða mannorð.

Það var eitthvað persónulegra en það.

Öryggi.

Öryggi þess að geta gengið inn í nýjar aðstæður og vitað að sá sem situr á móti mér er að hitta mig í fyrsta skipti í raun og veru.

Það var sjaldan þannig eftir að þátturinn kom út.

Ég sat í atvinnuviðtölum með hugsanir sem ég hafði aldrei áður þurft að kljást við.

Segi ég frá þessu?

Segi ég ekki frá þessu?

Ef ég segi frá þessu, verður þá það sem gerðist stærra en allt hitt sem ég hef fram á að færa?

Verð ég ekki lengur maðurinn sem situr fyrir framan þau?

Verð ég sagan?

Og ef ég segi ekki frá þessu, hvað gerist þá ef þau komast að þessu síðar?

Mun þögn mín þá verða túlkuð sem óheiðarleiki?

Mun ég þá aftur þurfa að standa frammi fyrir mynd af sjálfum mér sem einhver annar hefur skapað?

Og það skrítna er að á einhverjum tímapunkti hættir maður að vita hvað er rétt. Vegna þess að sama hvor leiðin er farin virðist maður enda á sama stað.

Fastur.

Fastur á stað þar sem ég er alltaf að svara fyrir sögu sem ég skrifaði ekki sjálfur.

Og á meðan heldur lífið áfram hjá öllum öðrum. Árin líða. Fólk heldur áfram. Nýjar fréttir koma. Ný mál taka við.

Og ég sit enn með eitthvað sem virðist ekki eldast með tímanum.

Og það var líklega eitt af því sem kom mér mest á óvart. Eða kannski eitthvað sem ég þorði ekki að horfast í augu við.

Ég hélt alltaf að tíminn myndi leysa þetta. Ég hélt að með nægilega mörgum mánuðum eða árum myndi þetta verða eitthvað sem fólk myndi hætta að sjá. Að ég gæti rétt úr mér og verið sá sem ég er.

En internetið gleymir ekki.

Leitarvélarnar gleyma ekki.

Og fyrirsagnirnar gleymast ekki.

Valdið til að skapa frásagnir

Stundum velti ég því þá fyrir mér hvort við sem samfélag höfum áttað okkur fyllilega á því valdi sem fjölmiðlafólk býr yfir.

Vegna þess að áður fyrr gat maður gert mistök, lært af þeim, staðið upp aftur og haldið áfram.

Í dag geta mistök, frásagnir eða myndir af manni fylgt manni endalaust.

Og ekki bara manni sjálfum heldur fjölskyldunni einnig. Þetta fylgir makanum og þetta fylgir börnunum.

Og það er þar sem ég byrjaði að spyrja sjálfan mig spurninga sem eru stærri en mín eigin saga.

Vegna þess að ég bar þetta ekki einn.

Fjölskyldan mín bar þetta með mér.

Þau gengu líka inn í herbergi þar sem fólk hafði myndað sér hugmyndir um mig, um konuna mína sem eiginkonu og jafnvel um fjölskylduna okkar sem heild.

Við fundum stundum fyrir því á hljóðlátan hátt hvernig slíkar hugmyndir gátu haft áhrif langt út fyrir okkur sjálf, jafnvel inn í líf barnanna okkar.

Þau þurftu líka að lifa með þögninni. Þau þurftu líka að horfa á mig reyna að skilja hver ég væri inni í allri þessari sögu.

Og stundum hefur það verið erfiðasta tilfinningin af öllum:

Að finna að fólkið sem maður elskar mest þurfi að bera afleiðingar af sögu sem var skrifuð um mig sjálfan.

Því þegar ég horfi til baka á þessi fjögur ár þá snýst þetta ekki lengur bara um það sem sagt var um mig.

Þetta snýst líka um vald.

Ekki vald í hefðbundnum skilningi heldur vald til að móta hvernig aðrir sjá manneskju. Vald til að ákveða hvaða brot af sögu fá að sjást og hvaða brot hverfa. Vald til að skapa mynd sem síðan fer að lifa sjálfstæðu lífi.

Og þess vegna hef ég stundum velt fyrir mér hvort við höfum skapað nægilega sterkt aðhald utan um þá sem hafa vald til að móta opinberar frásagnir.

Vegna þess að það sem hefur reynst mér erfiðast í þessu öllu er ekki gagnrýnin sjálf.

Ég hef getað setið með henni. Ég hef getað setið með því að heyra:

„Þú talaðir á hátt sem særði aðra manneskju.“

Ég hef getað setið með:

„Þú hegðaðir þér á hátt sem samræmdist ekki þínum eigin gildum.“

Ég geri það enn í dag.

En það sem ég hef átt erfiðast með að sitja með er eitthvað annað.

Það er tilfinningin um að sá maður sem var dreginn upp hafi ekki verið ég.

Ekki vegna þess að ég tel mig saklausan.

Ekki vegna þess að ég tel mig hafinn yfir mistök.

Heldur vegna þess að ég upplifði að orð mín, samtöl mín og það sem ég hafði raunverulega að segja hyrfi inn í fyrirfram ákveðna frásögn sem virtist þegar hafa ákveðið hver ég væri.

Og það er sársaukafull tilfinning.

Vegna þess að á einhverjum tímapunkti hættir maður að verja hegðun sína.

Maður byrjar að verja tilvist sína.

Að vera meira en myndin

Það er mjög skrítin tilfinning að horfa á eigin orð birtast fyrir framan sig og þekkja samt ekki sjálfan sig í þeim.

Að upplifa að samhengið hverfi.

Að blæbrigðin hverfi.

Og að manneskjan sjálf hverfi.

Vegna þess að sannleikurinn býr mjög sjaldan í einföldum fyrirsögnum.

Manneskjur eru flóknari en það.

Samtöl eru flóknari en það.

Mistök eru flóknari en það.

Og fólk getur sagt hluti af vanþroska, óöryggi, eigin sársauka eða óuppgerðum hlutum án þess að vera það skrímsli sem stundum er málað upp.

Ég segi þetta ekki til að afsaka sjálfan mig.

Ég segi þetta vegna þess að ég held að við sem samfélag verðum að geta greint á milli þess að halda fólki ábyrgu og þess að afmennska það.

Því þegar manneskja verður að opinberri mynd eigum við það til að hætta að sjá manneskjuna sjálfa.

Við hættum að sjá að á bak við fyrirsögnina er raunverulegt líf.

Raunveruleg fjölskylda.

Raunveruleg framtíð.

Og raunveruleg manneskja sem þarf síðan að vakna morguninn eftir og halda áfram að lifa.

Og kannski er það einmitt ástæðan fyrir því að ég ákvað loksins að stíga fram núna.

Ekki vegna þess að ég vilji halda áfram að berjast við fortíðina eða festast í því sem gerðist heldur vegna þess að ég vil ekki lengur þurfa að lifa inni í sögu sem aðrir skrifuðu um mig.

Ég vil fá tækifæri til að stíga út úr henni og halda áfram sem ég sjálfur.

Ég veit að ég er ekki fullkominn maður og ég veit að ég hef gert mistök.

En ég veit líka hver ég er.

Og eftir fjögur ár af þögn fann ég að það væri kominn tími til að leyfa minni eigin rödd að vera til.

Að segja mína hlið með mínum eigin orðum.

Að fá að vera meira en myndin sem varð til.

Að geta loksins haldið áfram lífinu sem ég sjálfur.

Höfundur er stjörnuspekingur, eiginmaður og faðir.