Hver eiga tekju­mörk Landsnets að vera?

Landsnet er að fullu í eigu opinberra aðila og að langstærstu leyti í eigu íslenska ríkisins. Líkt og vegakerfi landsins er raforkunetið grunninnviður sem hvorki almenningur né atvinnulíf geta verið án.

Uppbygging og rekstur vegakerfisins hefur að mestu verið án sérstaks kostnaðar fyrir notendur og almennt greiða notendur vegakerfisins ekki vegtolla nema í sérstökum afmörkuðum tilfellum.

Sem rekstraraðili hefur Landsnet innheimt tekjur á móti rekstri og uppbyggingu raforkukerfisins. Þessu til viðbótar hefur Landsnet á undanförnum árum skilað eigendum sínum arði á grundvelli hækkaðrar gjaldskrár. Þannig hefur flutningskostnaður raforku hækkað um 21% til almennings og til stórnotenda um 36% frá árinu 2020[1]. Þetta er mikið áhyggjuefni út frá sjónarhóli almennings og atvinnulífs og þá ekki hvað síst út frá samkeppnishæfi stórnotenda raforku á Íslandi. Gagnvart líkt þenkjandi ríkjum er raforkukostnaður stórnotenda á Íslandi í dag með því hæsta sem gerist.

Lífskjör á Íslandi velta á því hversu mikil samfélagsleg verðmæti er unnt að skapa úr náttúruauðlindum og útflutningsgreinum. Því þarf samkeppnishæfni útflutningsiðnaðar að vera rauði þráðurinn í ríkisfjármálum. Hárfínu jafnvægi þarf stöðugt að viðhalda þar sem útflutningsfyrirtækjum er tryggð samkeppnishæfni á meðan samfélagslegur ávinningur er hámarkaður. Þróttmikið atvinnulíf er undirstaða velferðar og þar er aðgengi að orku á samkeppnishæfu verði lykilatriði.

Allar álögur ríkisins, hvort sem þær kallast skattar eða gjöld, arður sérleyfisfyrirtækja eða fyrirtækja í ríkiseign, þarf að meta í þessu stóra samhengi og þar með talið tekjumörk Landsnets. Sérleyfisfyrirtæki ættu að vera með öruggustu fjárfestingum sem hægt er að finna og hvað þá ef eigandinn stjórnar allri umgjörð, þ.m.t. arði fyrirtækisins. Það er því ekki viðeigandi að inn í tekjumörk Landsnets sé gert ráð fyrir sértöku áhættuálagi og það er skammtímaávinningur að gera ráð fyrir arðsemi eigin fjár.

Sem eigandi Landsnets innheimtir ríkissjóður ríkulega í formi afleiddra beinna og óbeinna skatta. Ríkið innheimtir skatta af raforkuframleiðendum, raforkusölum, dreififyrirtækjum og raforkunotendum, bæði stórum sem smáum. Það er hins vegar óeðlilegt að ofan á þetta sé gert ráð fyrir arðsemi eigin fjár í Landsneti, ríkisfyrirtækis sem heldur utan um mikilvæga grunninnviði samfélagsins.

Til að tryggja samkeppnishæfi íslensks atvinnulífs þarf sanngjarnt regluverk. Nú þegar verið er að setja Landsneti tekjumörk er brýnt að þau endurspegli raunverulegan kostnað og skapi ekki íþyngjandi álögur á atvinnulíf og heimili.

Höfundur er framkvæmdastjóri Samáls. 

[1] Skýrsla Raforkueftirlitsins um þróun raforkukostnaðar frá 12. júní 2025.