Sterk til­hneiging and­stæðinga Pútín til að deyja fyrir aldur fram

Prigozhin er talinn af eftir að flugvél sem hann er sagður hafa verið um borð í hrapaði úr tug þúsund feta hæð ekki fjarri Moskvu á miðvikudag. Bandaríska leyniþjónustan telur að sprengja hafi sprungið um borð í flugvélinni.

Þrátt fyrir Prigozhin hafi ekki gagnrýnt Pútín forseta beint leiddi hann uppreisn gegn rússneskum hermálayfirvöldum í sumar sem virtist jafnvel geta steypt stjórn forsetans af stóli. Pútín hafði lýst Prigozhin, bandamanni sínum til áratuga, sem „svikara“.

Yfirmaður Wagner-málaliðahópsins alræmda er fjarri því fyrsti maðurinn sem fellur sviplega frá eftir að hafa lent í ónáð hjá Pútín og stjórn hans. Fyrir sumum hefur verið eitrað, aðrir skotnir til bana og enn aðrir hrapað fram af svölum. Prigozhin er hins vegar sá fyrsti sem ferst í meintu flugslysi.

Þrátt fyrir að andstæðingar Pútín hafi sterka tilhneigingu til þess að deyja við grunsamlegar kringumstæður hefur forsetinn og kumpánar hans alltaf svarið af sér hvers kyns aðild að dauða þeirra.

Hér fyrir neðan er farið yfir nokkra af þeim helstu sem hafa verið myrtir eða orðið fyrir tilræði á undanförnum árum sem sagt er frá í samantekt AP-fréttastofunnar.

Pólitískir andstæðingar

Nýlegasta dæmið voru veikindi Alexei Navalníj, leiðtoga rússnesku stjórnarandstöðunnar. Hann veiktist heiftarlega um borð í flugvél sem var á leið frá Síberíu til Moskvu í ágúst árið 2020. Stuðningsmenn Navalníj fullyrtu frá upphafi að eitrað hefði verið fyrir honum. Franskir, þýskir og sænskir rannsakendur staðfestu síðar að Navalníj hefði komist í snertingu við sovéska taugaeitrið novichok.

Navalníj lá í dái á sjúkrahúsi í Berlín um skeið en lifði af. Rússnesk yfirvöld töldu að með því hefði Navalníj rofið skilmála reynslulausnar sem hann hlaut á sínum tíma í sakamáli. Honum var því stungið í fangelsi þegar hann sneri aftur til Rússlansd í byrjun árs 2021. Yfirvöld hafa síðan dæmt hann í áralangt fangelsi fyrir alls kyns meint brot.

Þekktasta dæmið um tilræði við þekktan andstæðing Pútíns var þó morðið á Boris Nemtsov sem skók Rússland í febrúar árið 2015. Hann var skotinn til bana á brú nærri Kreml þegar hann var á göngu með kærustu sinni. Fimm Tsjetsjenar voru sakfelldir fyrir morðið en bandamenn Nemtsov saka stjórnvöld um að bera ábyrgð á því.

Tveir aðrir áberandi stjórnarandstæðingar telja að eitrað hafi verið fyrir þeim á síðustu árum. Pjotr Verzilov, einn stofnenda Pussy Riot, veiktist hastarlega árið 2018, sama ár og hann hljóp inn á völlinn á úrslitaleik heimsmeistaramótsins í knattspyrnu í Moskvu til þess að mótmæla lögregluofbeldi.

Vladímír Kara-Murza telur að eitrað hafi verið fyrir sér bæði árið 2015 og 2017. Í fyrra skipti lét hann næstum lífið úr nýrnabilun. Í seinna skipti var honum komið í dá en lifði af. Hann sakaði lögregluna um að neita að rannsaka málið. Dómstóll dæmdi hann í aldarfjórðungslangt fangelsi fyrir meint landráð fyrr á þessu ári.

Eitrað fyrir njósnurum

Meintir svikarar hafa verið skotmark rússneskra stjórnvalda í gegnum tíðina. Heimsathygli vakti þegar Alexander Litvinenko, fyrrverandi útsendari rússnesku leyniþjónustunnar KGB, veiktist alvarlega í London ári 2006. Útsendarar Kremlar höfðu þá eitrað fyrir honum með geislavirka efninu póloni-120.

Litvinenko lést þremur vikum eftir að eitrað fyrir honum. Hann hafði verið afar gagnrýninn á Pútín og spillingu í Rússlandi. Fyrir andlátið hafði Litvinenko meðal annars rannsakað morðið á Önnu Politkovskaju, rússnesku blaðakonunni. Fjallað er nánar um dauða hennar hér neðar.

Bresk stjórnvöld komust að þeirri niðurstöðu að útsendarar Rússa hefðu drepið Litvinenko, að öllum líkindum að skipan Pútíns. Kreml neitaði allri aðild að morðinu.

Kremlverjar könnuðust heldur ekkert við að hafa notað novichok til þess að eitra fyrir Sergei Skripal og dóttur hans í bænum Salisbury á Englandi árið 2018. Skripal var rússneskur njósnari en var handtekinn og fangelsaður fyrir gagnnjósnir í þágu Breta á sínum tíma. Rússnesk stjórnvöld höfðu leyft honum að fara til Bretlands í fangaskiptum árið 2010.

Skripal-feðginin lifðu tilræðið af. Svo lánsöm var þó ekki bresk kona sem komst í snertingu við leifar eitursins sem rússnesku tilræðismennirnir skildu eftir.

Gagnrýnir blaðamenn

Það hefur verið varasamt fyrir blaðamenn að fjalla um Pútín og stjórn hans með gagnrýnum hætti. Fyrrnefnd Politovskaja var skotin til bana í lyftu í íbúðarblokk sinni á afmælisdegi Pútín 7. október 2006. Hún hafði vakið heimsathygli með umfjöllun sinni um mannréttindabrot rússneska hersins í Tsjetsjeníu.

Fimm Tsjetsjenar voru sakfelldir fyrir morðið á blaðakonunni. Byssumaðurinn hlaut tuttugu ára fangelsisdóm.

Júrí Shtsjekotjsikhin, kollegi Politokovskaju af dagblaðinu Novaja Gazeta, lést eftir skyndileg og heiftarleg veikindi árið 2003. Hann hafði rannsakað spillingu og möguleg tengsl rússneskra öryggissveita við sprengingar í íbúðarhúsum sem stjórnvöld kenndum tsjetsjenskum uppreisnarmönnum um árið 1999. Sprengingarnar voru meðal annars notaðar sem rökstuðingur fyrir hernaðaríhlutun Pútín í Tsjetsjeníu.

Félagar Shtsjekotjsikhin telja að eitrað hafi verið fyrir honum og yfirvöld komið í veg fyrir að andlát hans væri rannsakað.

Sjálfsmorð eða morð?

Þá er ótalinn fjöldi kaupsýslu- og athafnamanna sem hafa dáið fyrir aldur fram í Rússlandi á undanförnum árum og misserum. Þeir hafa meðal annars fallið út um glugga en erfitt er segja til um vissu hvort að þeir hafi svipt sig lífi eða þeir ráðnir af dögum.

CNN sagði frá því í september fyrra að í það minnsta fimm kaupsýslumenn hefðu stytt sér aldur frá byrjun ársins. Þar á meðal voru tveir stjórnendur Lukoil, stærsta olíufélags landsins í einkaeigu. Það hafði áður gagnrýnt stríðsrekstur Rússa í Úkraínu.

Ravil Maganov, stjórnarformaður Lukoil, lést eftir að hann féll út um glugga á sjúkrahúsi.