Glóð sem gæti orðið bál

Verðbólgan er á þolmörkum verðbólgumarkmiðs Seðlabanka Íslands fyrr en flestir bjuggust við. Hagfræðingar telja verulegar líkur á að hún fari upp fyrir þolmörkin á næstunni. Efri þolmörkin eru fjögur prósent verðbólga á síðustu tólf mánuðum. Flestar efnahagsspár gera síðan ráð fyrir að verðbólgan minnki í framhaldinu, en það er háð því að gengi krónunnar gefi ekki eftir of hratt og of snemma. Einkenni framtíðarveikingar krónunnar eru fyrir hendi í formi halla á viðskiptum okkar við útlönd. Eins og verið hefur um skeið er það hækkun verðs húsnæðis sem drífur verðbólguna áfram. Húsnæði hækkaði um 2,9 prósent milli mánaðanna desember og janúar. Ljóst er að lækkandi vextir íbúðalána og möguleikar fólks til að endurfjármagna dýrari lán kyndir undir hækkun húsnæðisverðs. Spurningin sem menn spyrja sig nú er hversu lengi og hversu mikið húsnæði haldi áfram að hækka. Fæstir búast hins vegar við lækkun á fasteignaverði á næstunni. Skuldir hækka Verðbólgan hækkar skuldir landsmanna, en að því marki sem húsnæðishækkun er drifkrafturinn þá aukast eignir á móti. Stór hluti lána íslenskra heimila eru verðtryggð og hækka því með vísitölu neysluverðs. Heimilin hafa bætt við sig erlendum lánum að undanförnu, en þau lán hafa lækkað með styrkingu krónunnar, en gætu hækkað snögglega ef krónan veikist hratt. Yfirdráttarskuldir hafa minnkað, en þau lán verða dýrari með hverri stýrivaxtahækkun Seðlabankans. Verðbólgutölurnar nú er taldar ávísun á að Seðlabankinn tvínóni ekki við frekari hækkanir og er gert ráð fyrir að stýrivextir verði komnir í tíu prósent um mitt þetta ár. Það þýðir að skammtímalán eins og yfirdráttur verða afar óhagstæð og ef skynsemin ræður muni íslensk heimili draga úr neyslu fremur en að auka skammtímalán. Það myndi að óbreyttu draga úr einkaneyslu og þenslu. Sú staða eykur hins vegar hvata þeirra sem eru með skammtímalán og eiga húseignir að endurfjármagna skuldir sínar, greiða upp yfirdráttinn og taka fullan þátt í veislunni áfram. Samningar í hættu Alþýðusamband Íslands er gagnrýnið á stöðu efnahagsmála. Þar óttast menn að forsendur kjarasamninga muni bresta. Í samningunum var gert ráð fyrir að verðbólga yrði nálægt verðbólgumarkmiði Seðlabankans sem er 2,5 prósent, yfir samningstímann. Þar á bæ gagnrýna menn ríkisstjórnina fyrir á láta Seðlabankann einan um að vinna gegn verðbólgunni og óttast að sú verðbólga sem mælist nú á sama tíma og olíuverð lækkar og krónan styrkist sé forsmekkurinn að því sem koma skal þegar og ef krónan gefi eftir. Þá muni innfluttar vörur hækka, með tilheyrandi verðbólguskoti í kjölfarið. Hvenær það gerist fer eftir því hversu framsýnn gjaldeyrismarkaðurinn er. Um leið og menn sjá fyrir endann af gjaldeyrisinnstreymi vegna stóriðjuframkvæmda mun krónan gefa eftir. Ef hins vegar verður séð fram á frekari erlenda fjárfestingu í nýrri stjóriðju eða öðru slíku myndi hún halda styrk. Lánsfé streymir inn Dæmin eru þekkt. Krónan féll árið 2001 eftir að Seðlabankinn hætti að verja hana og tók upp verðbólgumarkmið í stað þess að horfa á vikmörk gjaldmiðilsins. Það leiddi svo aftur til þess að tólf mánaða verðbólga fór hæst í 9,4 prósent í janúar 2002. Vonir um stóriðjuframkvæmdir og vöxtur útflutningsfyrirtækja eins og Actavis, Össurar og Bakkavarar á tímabilinu drógu úr fallinu og mjúk lending hagkerfisins var staðreynd. Í raun er vart hægt að tala um samdrátt á tímabilinu. Hagvöxturinn varð lítill sem enginn, en tók fljótt við sér. Þeir bjartsýnustu vona að slíkt hið sama gerist næst. Útrásin og nýjar framkvæmdir muni tryggja að hagvöxtur verði áfram nokkur og mjúk lending verði í efnahagslífinu. Hækkun stýrivaxta Seðlabankans hefur þau áhrif að styrkja krónuna. Ástæðan er sú að vaxtamunur milli Íslands og nágrannalandanna vex og þar með hvati fyrirtækja og einstaklinga sem tök hafa á að hafa skammtímaskuldir sínar í erlendum myntum. Gjaldeyrir streymir því inn í landið í formi lánsfjár á sama tíma og innstreymi er vegna stóriðjuframkvæmda. Áhyggjur hinna svartsýnu snúast einkum að því hvað gerist þegar dregur úr spennu hagkerfisins og vextir taka að lækka. Stýrivextir eru fremur óhákvæmt tæki og langur tími líður frá því að því að því er beitt þar til það fer að hafa áhrif. Tímasetningar vaxtabreytingar eru afar mikilvægar og vandasamar. Seðlabankinn hefur fleiri tæki til þess að bregðast við þenslunni en vaxtahækkanir. Seðlabankinn hefur möguleika á að stýra peningamagni í umferð með aukinni bindisskyldu bankanna. Bankarnir sækja hluta fjármögnunar sinnar í Seðlabankann og með því að tempra þanna aðgang getur Seðlabankinn takmarkað laust fé í hagkerfinu. Teningum kastað á mjúka lendingu Seðlabankinn mun nú sem fyrr bera höfuðþungan af þróun hagkerfisins næstu misserin og þarf að standa vaktina betur en nokkru sinni fyrr. Með því að verðbólgan fari yfir þolmörk er hætta á að verðbólguvæntingar í samfélaginu aukist; að markaðurinn hafi takmarkaða trú á að aðhald Seðlabankans verði nægjanlegt til þess að verðbólgumarkmið haldi. Það hefur áhrif á óverðtryggð skuldabréfa og fleiri verðbréf sem taka mið af verðbólguvæntingum. Söguleg reynsla fær menn einnig til að efast um að aðhald ríkisfjármála verði raunverulega jafn mikið og boðað er. Blikurnar eru á lofti. Síðast lentum við mjúklega og stjórnvöld veðja nú á að hið sama gerist aftur. Hvað gerist verður að koma í ljós.