Auknar og breyttar kröfur á forseta Össur Skarphéðinsson skrifar 23. mars 2016 07:00 Umræður um forsetakosningar hafa snúist um flest annað en þá verðleika sem breytt inntak forsetaembættisins í tíð Ólafs Ragnars Grímssonar krefst af þeim sem sækjast eftir kjöri. Fæstir virðast líka átta sig á þeim breytingum sem geta orðið á hlutverki forseta verði ný stjórnarskrá samþykkt á næsta kjörtímabili. Á því eru nú vaxandi líkur. Þær tel ég færa forsetanum aukið formlegt og efnislegt vægi á mikilvægum augnablikum einsog við flóknar stjórnarmyndanir.„Annars konar lýðræðiskerfi“ Fjórir stjórnmálaflokkar hafa lýst yfir að strax að loknum kosningum vilji þeir ráðast í umfangsmiklar breytingar á stjórnarskránni í samræmi við tillögur stjórnlagaráðs frá 2011. Þeir flokkar hafa alllanga hríð haft góðan meirihluta í könnunum. Núverandi forseti hefur sagt að tillögurnar séu „í raun nýr grundvöllur stjórnskipunar“ og feli í sér „annars konar lýðræðiskerfi en þjóðin hefur vanist, mjög frábrugðið því sem við höfum þekkt í áratugi.“ Kvað forsetinn þó „ótaldar tillögur stjórnlagaráðs um forseta Íslands.“ Athyglisvert er því að brjóta til mergjar hvernig síðasttöldu tillögurnar breyta vægi og áhrifum forsetans, einkum andspænis sundurleitu þingi og flókinni stjórnarmyndun. Um leið herða þær kröfurnar sem verður að gera til forsetaefna.Ólafur Ragnar breytti forsetaembættinu Stjórnarskráin gefur forseta mjög rúmt svigrúm til athafna. Í þrennum efnum braut Ólafur Ragnar út jaðar hins pólitíska akurlendis Bessastaða. Í fyrsta lagi tók hann í fóstur eitt af meginsviðum utanríkisstefnu Íslendinga, norðurslóðir, og hefur í tíð núverandi ríkisstjórnar bókstaflega tekið það yfir með glæsibrag. Stjórnmálamenn grannríkja einsog Jónas Gahr Störe, formaður norska Verkamannaflokksins og fyrrverandi utanríkisráðherra, ásökuðu eigin ríkisstjórn um að láta Íslendinga „stela“ frá sér norðurslóðum. Á minni tíð í utanríkisráðuneytinu skilgreindi ég norðurslóðir sem eina af þungamiðjum utanríkisstefnunnar, og skrifaði stefnuna um norðurslóðir sem Alþingi samþykkti einróma. Fyrir mig, og væntanlega aðra Íslendinga, er þetta ótvíræða frumkvæði forsetans fagnaðarefni. Svipað má segja um áherslur hans á jarðhita og endurnýjanlega orku. Ólafur Ragnar hefur því fært alþjóðamál innfyrir verkahring forsetaembættisins. Nýr forseti mun þurfa að geta sett á dagskrá heima og erlendis mikilvæg utanríkispólitísk málefni, sem samstaða er um meðal almennings, svo fremi þau varði beina og óbeina hagsmuni Íslands. Gildir einu, hvort um væri að ræða norðurslóðir, íslenskar listir, loftslagsmál, mannréttindi, velferð hafsins – eða sértækari mál einsog súrnun norðurhafa. Forseti þarf að hafa þekkingu, reynslu og málefnalega burði til að koma hagsmunum Íslands með þessum hætti á framfæri.Málsvar og málskotsréttur Í öðru lagi verður Ólafs Ragnars minnst fyrir að hafa á ögurstundu tekið sér hlutverk málsvara Íslands í erfiðum milliríkjadeilum. Af 20 ára ferli voru ógleymanlegustu orð forsetans mælt á erlenda tungu í hinum herskáa þætti, „Hard-talk“ á BBC: „Listen, son“ – en þau voru aðdragandinn að því þegar forsetinn setti Jeremy Paxman, þekktasta orðhák engilaxneska fjölmiðlaheimsins, á sinn stað í beinni útsendingu. Pólitísk reynsla, þekking á utanríkispólitík, vald á enskri tungu, og vigt aldurs gerðu forsetann að vígfimasta baráttumanni Íslands í deilunni við Breta og Hollendinga. Nýr forseti verður, líkt og Ólafur, að geta haldið vel og fast utan um hagsmuni Íslands í fyrirvaralausri orrahríð við erlenda valdsmenn á alþjóðafundum og ekki síður óvægna miðla ef í harðbakka slær. Reynsla í harðri rökræðu á erlendum vettvangi og afburðahæfni á alheimstungunni munu skera úr um getu nýs forseta til að standa undir þessu nýja verkefni. Þriðja og mikilvægasta framlag Ólafs Ragnars er þó hvernig hann vakti málskotsréttinn til lífs eftir að flestir lögspekingar lýðveldisins höfðu túlkað hann sem innihaldslausan bókstaf. Með því að virkja málskotsréttinn færði forsetinn til þungamiðjuna í mikilvægi embættisins og breytti því í lýðræðislegan farveg fyrir vilja almennings andspænis umdeildum og óvinsælum lögum frá Alþingi. Rök forsetans voru gagnrýnd á sínum tíma. Alþingi og stjórnmálaflokkar undu hins vegar inngripum forsetans. Ríkisstjórnir sögðu ekki af sér. Þannig veittu þessar lykilstofnanir lýðveldisins málskotsréttinum lögmæti. Í dag er það nokkuð skýr vilji þjóðarinnar að meðan rétturinn er í höndum forseta sé hann nýttur sem stjórnskipulegur neyðarhemill til að tryggja henni rétt sinn. Nýr forseti þarf því að hafa sýnt að hann hafi bein sem duga gagnvart freku framkvæmdavaldi og búi yfir karakterstyrk, sem tryggi að vilji þjóðarinnar verði ekki kaffærður í refjum þingræðisins.Ný stjórnarskrá Á alþingi er í dag ríkur vilji til að ráðast í löngu tímabærar breytingar á stjórnarskránni í samræmi við tillögur stjórnlagaráðsins. Fjórir flokkar með langvarandi meirihluta í könnunum vilja nýja stjórnarskrá. Langstærsti flokkur dagsins, Píratar, hafa siglt þannig með himinskautum að varla verður að óbreyttu mynduð ríkisstjórn án þátttöku þeirra. Þeir hafa formlega samþykkt með kosningu að ný stjórnarskrá sé forgangsverkefni. Nýju ákvæðin um hlutverk forseta eru mjög merkileg. Í stað þess að forseti velji forsætisráðherra eftir hefðbundinn menúett með formönnum flokka á bak við luktar dyr verður hann að leggja fram formlega tillögu á Alþingi um þann einstakling sem hann vill að verði forsætisráðherra. Þingið mun ræða þá tillögu fyrir opnum tjöldum. Hafni það tillögu forsetans getur hann lagt fram aðra tillögu. Nái hún ekki heldur fram að ganga má hann leggja fram þriðju tillöguna, en sama rétt hafa þá einnig einstakir þingmenn og þingflokkar. Í þeirri lotu er athyglisverðast að forsetinn, og aðrir á þinginu, mega gera tillögu um að forsætisráðherra komi utan þings. Annað merkilegt nýmæli, sem siglir hljótt en ristir djúpt, rýfur einokun flokksformanna á ráðgjöf til forsetans við myndun ríkisstjórna. Tillaga stjórnlagaráðs tekur sérstaklega fram að forseti skuli leita samráðs um tillögur sínar við þingflokka, eða þingmenn, en mælir ekki fyrir um sérstaka skyldu til að ráðslaga við flokksformenn. Ekki þarf reyndan stjórnmálamann til að skilja hvað þetta býður upp á.Aukið vægi við stjórnarmyndanir Ég er hjartanlega ósammála þeim sem telja þessi nýmæli fela í sér litla breytingu á valdi forseta. Ég tel að við vissar aðstæður, þegar þing er sundrað og enginn skýr meirihluti í augsýn, færi þau forseta miklu meira svigrúm, meira vægi og ábyrgð en í dag. Þau gera því mun ríkari kröfur til að nýr forseti búi yfir færni til að geta undir tímapressu á úrslitastundum lokið stjórnarmyndun án þess að boða til nýrra kosninga. Um leið þarf hann vitaskuld að svara öðrum kröfum, sem ég reifa ef til vill síðar. Ég tel til dæmis að forsetaefni verði krafin um afstöðu sína til deilumála sem slitið hafa þjóðina sundur áratugum saman, einsog um stjórn fiskveiða og eignarhald á auðlindum. Þau verða án efa meðal þeirra erfiðu mála sem hugsanlega koma til kasta forsetans. Þjóðin vill væntanlega vita að hverju hún gengur.Verðleikaprófið Forsetakjör er verðleikapróf. Þar metur þjóðin staðfestu, feril, tjáningarhæfni, lífsreynslu, og mannlega eiginleika frambjóðanda andspænis þeim vaxandi kröfum sem gerðar eru til forsetans. Þessvegna er mikilvægt að þær séu skýrðar og ræddar strax í upphafi. Viltu birta grein á Vísi? Sendu okkur póst. Senda grein Birtist í Fréttablaðinu Forsetakosningar 2016 Forsetakosningar 2016 Skoðun Össur Skarphéðinsson Tengdar fréttir Heilbrigðisþjónusta – óháð efnahag Við eigum að setja miklu meiri fjármuni í heilbrigðisþjónustuna. Forgangsraða í þágu almennings. Sjúklingar og aðstandendur þeirra sem hafa dvalið á Landspítalanum skynja vel þá þörf sem er til staðar. Álagið og vinnuaðstaðan er óviðunandi. 23. mars 2016 07:00 Mest lesið Lögfræðingurinn sem gleymdi tilgangi laga Sigríður Svanborgardóttir Skoðun Hagnaðurinn sem við afsölum okkur: Af hverju salan á Íslandsbanka er samfélagslegt glapræði Karl Héðinn Kristjánsson Skoðun Munu Ísraelsmenn sprengja bifreið páfa í loft upp? Einar Baldvin Árnason Skoðun Þétting byggðar – nokkur mistök gjaldfella ekki stefnuna Samúel Torfi Pétursson Skoðun Breyta lífum til hins betra eða dvelja áfram í hýðum síns vetra? Tómas Ellert Tómasson Skoðun Stærð er ekki mæld í sentimetrum Sigmar Guðmundsson Skoðun Áður en íslenskan leysist upp Gamithra Marga Skoðun Hverjum þjónar nýsköpunin? Halldóra Mogensen Skoðun Heilbrigðisráðherra og stjórn VIRK hafa brugðist okkur Eden Frost Kjartansbur Skoðun Að eiga sæti við borðið Grímur Grímsson Skoðun Skoðun Skoðun Að taka ekki mark á sjálfum sér Kristinn Karl Brynjarsson skrifar Skoðun Betri borg Alexandra Briem skrifar Skoðun Að eiga sæti við borðið Grímur Grímsson skrifar Skoðun Hagnaðurinn sem við afsölum okkur: Af hverju salan á Íslandsbanka er samfélagslegt glapræði Karl Héðinn Kristjánsson skrifar Skoðun Íþróttir eru lykilinn Willum Þór Þórsson skrifar Skoðun Framtíð safna í ferðaþjónustu Guðrún D. Whitehead skrifar Skoðun Munu Ísraelsmenn sprengja bifreið páfa í loft upp? Einar Baldvin Árnason skrifar Skoðun Að skapa framtíð úr fortíð Anna Hildur Hildibrandsdóttir skrifar Skoðun Tími til umbóta í byggingareftirliti Sigurður Ingi Jóhannsson skrifar Skoðun Stærð er ekki mæld í sentimetrum Sigmar Guðmundsson skrifar Skoðun Áður en íslenskan leysist upp Gamithra Marga skrifar Skoðun Lögfræðingurinn sem gleymdi tilgangi laga Sigríður Svanborgardóttir skrifar Skoðun Þétting byggðar – nokkur mistök gjaldfella ekki stefnuna Samúel Torfi Pétursson skrifar Skoðun Breyta lífum til hins betra eða dvelja áfram í hýðum síns vetra? Tómas Ellert Tómasson skrifar Skoðun Hverjum þjónar nýsköpunin? Halldóra Mogensen skrifar Skoðun Heilbrigðisráðherra og stjórn VIRK hafa brugðist okkur Eden Frost Kjartansbur skrifar Skoðun Þegar ríkið fer á sjóinn Svanur Guðmundsson skrifar Skoðun Íbúðarhúsnæði sem heimili fólks Kristján Þórður Snæbjarnarson skrifar Skoðun Íslenskumælandi hjúkrunarfræðingar Guðbjörg Pálsdóttir skrifar Skoðun Heilbrigðisstarfsfólk eru ekki skotmörk Elísabet Herdísar Brynjarsdóttir,Hildur Harðardóttir,Tryggvi Egilsson,Sunna Snædal,Yousef Tamimi,Örvar Gunnarsson skrifar Skoðun Leiðrétting veiðigjalda og varðstaðan um sérhagsmuni Árni Rúnar Þorvaldsson skrifar Skoðun Þjóðminjasafn án fornleifafræðinga Snædís Sunna Thorlacius,Ingibjörg Áskelsdóttir skrifar Skoðun Opið bréf til stjórnmálafólks um málefni Palestínu og Ísraels Hjálmtýr Heiðdal skrifar Skoðun Í lífshættu eftir ofbeldi Jokka G Birnudóttir skrifar Skoðun Verið er að umbreyta borginni en hvað viljum við? Helgi Áss Grétarsson skrifar Skoðun Hvers vegna skiptir máli hvernig talað er um velferð dýra? Hallgerður Ljósynja Hauksdóttir skrifar Skoðun Gróður, einmanaleiki og samfélagsleg samheldni Auður Kjartansdóttir skrifar Skoðun Ljúkum því sem hafið er - ný bálstofa í Gufunesi Ingvar Stefánsson skrifar Skoðun Raddir fanga Helgi Gunnlaugsson skrifar Skoðun Kann Jón Steindór ekki að reikna? Hjörtur J. Guðmundsson skrifar Sjá meira
Umræður um forsetakosningar hafa snúist um flest annað en þá verðleika sem breytt inntak forsetaembættisins í tíð Ólafs Ragnars Grímssonar krefst af þeim sem sækjast eftir kjöri. Fæstir virðast líka átta sig á þeim breytingum sem geta orðið á hlutverki forseta verði ný stjórnarskrá samþykkt á næsta kjörtímabili. Á því eru nú vaxandi líkur. Þær tel ég færa forsetanum aukið formlegt og efnislegt vægi á mikilvægum augnablikum einsog við flóknar stjórnarmyndanir.„Annars konar lýðræðiskerfi“ Fjórir stjórnmálaflokkar hafa lýst yfir að strax að loknum kosningum vilji þeir ráðast í umfangsmiklar breytingar á stjórnarskránni í samræmi við tillögur stjórnlagaráðs frá 2011. Þeir flokkar hafa alllanga hríð haft góðan meirihluta í könnunum. Núverandi forseti hefur sagt að tillögurnar séu „í raun nýr grundvöllur stjórnskipunar“ og feli í sér „annars konar lýðræðiskerfi en þjóðin hefur vanist, mjög frábrugðið því sem við höfum þekkt í áratugi.“ Kvað forsetinn þó „ótaldar tillögur stjórnlagaráðs um forseta Íslands.“ Athyglisvert er því að brjóta til mergjar hvernig síðasttöldu tillögurnar breyta vægi og áhrifum forsetans, einkum andspænis sundurleitu þingi og flókinni stjórnarmyndun. Um leið herða þær kröfurnar sem verður að gera til forsetaefna.Ólafur Ragnar breytti forsetaembættinu Stjórnarskráin gefur forseta mjög rúmt svigrúm til athafna. Í þrennum efnum braut Ólafur Ragnar út jaðar hins pólitíska akurlendis Bessastaða. Í fyrsta lagi tók hann í fóstur eitt af meginsviðum utanríkisstefnu Íslendinga, norðurslóðir, og hefur í tíð núverandi ríkisstjórnar bókstaflega tekið það yfir með glæsibrag. Stjórnmálamenn grannríkja einsog Jónas Gahr Störe, formaður norska Verkamannaflokksins og fyrrverandi utanríkisráðherra, ásökuðu eigin ríkisstjórn um að láta Íslendinga „stela“ frá sér norðurslóðum. Á minni tíð í utanríkisráðuneytinu skilgreindi ég norðurslóðir sem eina af þungamiðjum utanríkisstefnunnar, og skrifaði stefnuna um norðurslóðir sem Alþingi samþykkti einróma. Fyrir mig, og væntanlega aðra Íslendinga, er þetta ótvíræða frumkvæði forsetans fagnaðarefni. Svipað má segja um áherslur hans á jarðhita og endurnýjanlega orku. Ólafur Ragnar hefur því fært alþjóðamál innfyrir verkahring forsetaembættisins. Nýr forseti mun þurfa að geta sett á dagskrá heima og erlendis mikilvæg utanríkispólitísk málefni, sem samstaða er um meðal almennings, svo fremi þau varði beina og óbeina hagsmuni Íslands. Gildir einu, hvort um væri að ræða norðurslóðir, íslenskar listir, loftslagsmál, mannréttindi, velferð hafsins – eða sértækari mál einsog súrnun norðurhafa. Forseti þarf að hafa þekkingu, reynslu og málefnalega burði til að koma hagsmunum Íslands með þessum hætti á framfæri.Málsvar og málskotsréttur Í öðru lagi verður Ólafs Ragnars minnst fyrir að hafa á ögurstundu tekið sér hlutverk málsvara Íslands í erfiðum milliríkjadeilum. Af 20 ára ferli voru ógleymanlegustu orð forsetans mælt á erlenda tungu í hinum herskáa þætti, „Hard-talk“ á BBC: „Listen, son“ – en þau voru aðdragandinn að því þegar forsetinn setti Jeremy Paxman, þekktasta orðhák engilaxneska fjölmiðlaheimsins, á sinn stað í beinni útsendingu. Pólitísk reynsla, þekking á utanríkispólitík, vald á enskri tungu, og vigt aldurs gerðu forsetann að vígfimasta baráttumanni Íslands í deilunni við Breta og Hollendinga. Nýr forseti verður, líkt og Ólafur, að geta haldið vel og fast utan um hagsmuni Íslands í fyrirvaralausri orrahríð við erlenda valdsmenn á alþjóðafundum og ekki síður óvægna miðla ef í harðbakka slær. Reynsla í harðri rökræðu á erlendum vettvangi og afburðahæfni á alheimstungunni munu skera úr um getu nýs forseta til að standa undir þessu nýja verkefni. Þriðja og mikilvægasta framlag Ólafs Ragnars er þó hvernig hann vakti málskotsréttinn til lífs eftir að flestir lögspekingar lýðveldisins höfðu túlkað hann sem innihaldslausan bókstaf. Með því að virkja málskotsréttinn færði forsetinn til þungamiðjuna í mikilvægi embættisins og breytti því í lýðræðislegan farveg fyrir vilja almennings andspænis umdeildum og óvinsælum lögum frá Alþingi. Rök forsetans voru gagnrýnd á sínum tíma. Alþingi og stjórnmálaflokkar undu hins vegar inngripum forsetans. Ríkisstjórnir sögðu ekki af sér. Þannig veittu þessar lykilstofnanir lýðveldisins málskotsréttinum lögmæti. Í dag er það nokkuð skýr vilji þjóðarinnar að meðan rétturinn er í höndum forseta sé hann nýttur sem stjórnskipulegur neyðarhemill til að tryggja henni rétt sinn. Nýr forseti þarf því að hafa sýnt að hann hafi bein sem duga gagnvart freku framkvæmdavaldi og búi yfir karakterstyrk, sem tryggi að vilji þjóðarinnar verði ekki kaffærður í refjum þingræðisins.Ný stjórnarskrá Á alþingi er í dag ríkur vilji til að ráðast í löngu tímabærar breytingar á stjórnarskránni í samræmi við tillögur stjórnlagaráðsins. Fjórir flokkar með langvarandi meirihluta í könnunum vilja nýja stjórnarskrá. Langstærsti flokkur dagsins, Píratar, hafa siglt þannig með himinskautum að varla verður að óbreyttu mynduð ríkisstjórn án þátttöku þeirra. Þeir hafa formlega samþykkt með kosningu að ný stjórnarskrá sé forgangsverkefni. Nýju ákvæðin um hlutverk forseta eru mjög merkileg. Í stað þess að forseti velji forsætisráðherra eftir hefðbundinn menúett með formönnum flokka á bak við luktar dyr verður hann að leggja fram formlega tillögu á Alþingi um þann einstakling sem hann vill að verði forsætisráðherra. Þingið mun ræða þá tillögu fyrir opnum tjöldum. Hafni það tillögu forsetans getur hann lagt fram aðra tillögu. Nái hún ekki heldur fram að ganga má hann leggja fram þriðju tillöguna, en sama rétt hafa þá einnig einstakir þingmenn og þingflokkar. Í þeirri lotu er athyglisverðast að forsetinn, og aðrir á þinginu, mega gera tillögu um að forsætisráðherra komi utan þings. Annað merkilegt nýmæli, sem siglir hljótt en ristir djúpt, rýfur einokun flokksformanna á ráðgjöf til forsetans við myndun ríkisstjórna. Tillaga stjórnlagaráðs tekur sérstaklega fram að forseti skuli leita samráðs um tillögur sínar við þingflokka, eða þingmenn, en mælir ekki fyrir um sérstaka skyldu til að ráðslaga við flokksformenn. Ekki þarf reyndan stjórnmálamann til að skilja hvað þetta býður upp á.Aukið vægi við stjórnarmyndanir Ég er hjartanlega ósammála þeim sem telja þessi nýmæli fela í sér litla breytingu á valdi forseta. Ég tel að við vissar aðstæður, þegar þing er sundrað og enginn skýr meirihluti í augsýn, færi þau forseta miklu meira svigrúm, meira vægi og ábyrgð en í dag. Þau gera því mun ríkari kröfur til að nýr forseti búi yfir færni til að geta undir tímapressu á úrslitastundum lokið stjórnarmyndun án þess að boða til nýrra kosninga. Um leið þarf hann vitaskuld að svara öðrum kröfum, sem ég reifa ef til vill síðar. Ég tel til dæmis að forsetaefni verði krafin um afstöðu sína til deilumála sem slitið hafa þjóðina sundur áratugum saman, einsog um stjórn fiskveiða og eignarhald á auðlindum. Þau verða án efa meðal þeirra erfiðu mála sem hugsanlega koma til kasta forsetans. Þjóðin vill væntanlega vita að hverju hún gengur.Verðleikaprófið Forsetakjör er verðleikapróf. Þar metur þjóðin staðfestu, feril, tjáningarhæfni, lífsreynslu, og mannlega eiginleika frambjóðanda andspænis þeim vaxandi kröfum sem gerðar eru til forsetans. Þessvegna er mikilvægt að þær séu skýrðar og ræddar strax í upphafi.
Heilbrigðisþjónusta – óháð efnahag Við eigum að setja miklu meiri fjármuni í heilbrigðisþjónustuna. Forgangsraða í þágu almennings. Sjúklingar og aðstandendur þeirra sem hafa dvalið á Landspítalanum skynja vel þá þörf sem er til staðar. Álagið og vinnuaðstaðan er óviðunandi. 23. mars 2016 07:00
Hagnaðurinn sem við afsölum okkur: Af hverju salan á Íslandsbanka er samfélagslegt glapræði Karl Héðinn Kristjánsson Skoðun
Skoðun Hagnaðurinn sem við afsölum okkur: Af hverju salan á Íslandsbanka er samfélagslegt glapræði Karl Héðinn Kristjánsson skrifar
Skoðun Breyta lífum til hins betra eða dvelja áfram í hýðum síns vetra? Tómas Ellert Tómasson skrifar
Skoðun Heilbrigðisstarfsfólk eru ekki skotmörk Elísabet Herdísar Brynjarsdóttir,Hildur Harðardóttir,Tryggvi Egilsson,Sunna Snædal,Yousef Tamimi,Örvar Gunnarsson skrifar
Skoðun Hvers vegna skiptir máli hvernig talað er um velferð dýra? Hallgerður Ljósynja Hauksdóttir skrifar
Hagnaðurinn sem við afsölum okkur: Af hverju salan á Íslandsbanka er samfélagslegt glapræði Karl Héðinn Kristjánsson Skoðun