Skuldavandi heimilanna: ofneysla og óraunhæfar kröfur?

Fimmtudagskvöldið 4. apríl voru sýnd í Ríkissjónvarpinu viðtöl við nokkra almenna borgara um fjárhagsstöðu þeirra. Þar á meðal var 20 ára nemi sem greindi frá því, raunamædd á svip, að hún gæti ekki eignast íbúð án þess að skuldsetja sig eða þiggja aðstoð frá foreldrum. Viðtalið var sett upp eins og þessi óásættanlega staða væri afleiðing þess að stjórnarflokkarnir hefðu ekki staðið sig í stykkinu. Af því mátti ráða að það ætti að vera hlutverk yfirvalda að gera kornungum einstaklingum í námi kleift að eignast íbúð án þess að þurfa að taka á sig skuldir eða leita aðstoðar foreldra. Þetta hlutverk tóku stjórnvöld á Íslandi vissulega að sér fyrir áratug og erum við enn að fást við sorglegar afleiðingar þess.

Þessi málflutningur er (vissulega eilítið ýkt) dæmi um þá umræðu sem nú er í íslensku samfélagi og tröllríður kosningaumræðunni. Þar eru „heimili landsins“ í öndvegi en mikið ber á því viðhorfi að stjórnarflokkarnir hafi „svikið“ öll kosningaloforð og þá sér í lagi misheppnast að koma heimilum landsins til bjargar. Nú þegar búið er að leggja línurnar fyrir þá þröngu umræðu sem Alþingiskosningarnar 2013 eiga að snúast um reyna flestir fulltrúar flokkanna að sannfæra kjósendur um að þeirra flokkur muni gera mest fyrir heimili landsins. Svo langt hefur það gengið að jafnvel formaður Sjálfstæðisflokksins hefur haldið því blákalt fram að hans flokkur hafi „alltaf verið flokkur heimilanna í landinu, fjölskyldnanna í landinu.“ (Vísir, 5. apríl)

Há neysla?

Vissulega eru mörg heimili í vanda, mörg þeirra eru í vanskilum með íbúðalán sem og önnur lán, og erfitt er að grynna verðtryggðar skuldir þegar verðbólga er há. En hér langar mig að varpa fram spurningu sem mér sýnist enginn hafa gert í þessu samhengi, enda er hún e.t.v. of viðkvæm til að stjórnmálamenn í kosningabaráttu þori það: Eru Íslendingar áfram að grafa undan sjálfum sér með mikilli neyslu? Er hugsanlegt að kröfur Íslendinga til eðlilegra lífsgæða séu of miklar? Hér skal ekkert staðhæft um einstakar fjölskyldur. Sumar kunna að hafa það raunverulega „skítt“ eins og oft er sagt og væntanlega ýmsar ástæður fyrir því sem krefjast sérstakra úrræða. En almennt endurspeglast efnahagskreppa í samfélögum með mjög skýrum hætti í minnkandi neyslu. Svo virðist þó ekki vera á Íslandi. Raunar bendir ýmislegt fremur til þess að margir eigi sérlega erfitt með að venja sig af hinu gríðarlega háa neyslustigi sem hér var við lýði á árunum fyrir hrun.

Tökum eitt áhugavert dæmi. Á vefsíðu Velferðarráðuneytisins má finna reiknivél fyrir neysluviðmið sem reiknar út bæði „grunnviðmið“ og „dæmigert viðmið“. Látum grunnviðmiðið liggja milli hluta hér og skoðum einungis hið dæmigerða, sem byggir á rannsókn Hagstofu Íslands á raunverulegum útgjöldum heimilanna að undanskildum húsnæðiskostnaði. Þegar ég slæ upplýsingar um eigin fjölskylduhagi inn í reiknivélina kemur í ljós að ráðstöfunartekjur míns heimilis eru 15-20% of lágar til að ná viðmiði ráðuneytisins. Þó teljum við okkur lifa býsna vel, greiðum jafnframt af húsnæðisláni og leggjum jafnvel einhverjar krónur til hliðar.

Óábyrg loforð

Þetta viðmið hlýtur að vera of hátt. Það getur tæplega verið lagt til grundvallar raunhæfri kröfu um efnisleg gæði á Íslandi. En ef viðmiðið endurspeglar raunverulega neyslugetu heimilanna tæpum fimm árum eftir efnahagshrun hljótum við að fallast á að stjórnarflokkarnir hafi staðið sig býsna vel. Séu heimilin hins vegar að skuldsetja sig eða láta húsnæðislán sitja á hakanum til að geta staðið straum af slíkri neyslu er ljóst að stóran hluta vandans er að finna inni á heimilunum sjálfum sem telja aukin lífsgæði standa í beinu sambandi við aukna neyslu. Vera má að hin raunverulega og mun alvarlegri fátækt íslenskra heimila sé fremur andlegs en efnislegs eðlis.

Í Fréttablaðinu 6. apríl bendir Katrín Ólafsdóttir, lektor við Viðskiptadeild HR, á að staða heimilanna nú sé „næstum sú sama og 2004“ og hún spyr svo réttilega: „Og var nokkur að ræða sérstaklega um skuldavanda heimilanna þá?“

Þegar öllu er á botninn hvolft kann hinn eiginlegi vandi íslenskra heimila að vera uppeldisfræðilegur. „Gróðærið“ virðist hafa spillt stórum hluta þjóðarinnar, sem telur eðlilegt að gera nú mun meiri og óraunhæfari kröfur en áður. Og það eru þessar kröfur og nostalgísk þráin eftir öðru íslensku „efnahagsundri“ sem nú virðast knýja fulltrúa stjórnmálaflokkanna til óábyrgra loforða um áframhaldandi ofneyslu. Þar fer reisnin – og um leið endurreisnin.