Áhættutaka með stjórnarskrá

Tillögur stjórnlagaráðs geta ekki verið grundvöllur að nýrri stjórnarskrá. Ástæðan er sú að það er ótækt að byggja stjórnskipun landsins á jafn óskýrum, ómarkvissum og samhengislausum ákvæðum og sett eru fram í tillögunum. Slíka áhættu má ekki taka með stjórnarskrá lýðveldisins.

Eitt það óskýrasta í tillögunum er ætlað hlutverk forseta Íslands og samspil embættisins við Alþingi og ríkisstjórn. Það er óheppilegt því ef eitthvað má færa til betri vegar í stjórnarskránni snýr það að ákvæðum um forseta, valdmörkum hans og ábyrgð. En tillögur stjórnlagaráðs bæta ekki úr því heldur gera illt verra ef eitthvað er.

Þannig er lagt til að forsetinn sé ekki lengur hluti löggjafarvaldsins en honum beri samt að stefna Alþingi saman, rjúfa þing að tillögu Alþingis og staðfesta lög, sem hann geti synjað ef hann rökstyður af hverju. Að sama skapi verði forsetinn ekki æðsti handhafi framkvæmdarvaldsins þó svo hann fari áfram með framkvæmdarvald með ráðherrum. Ákvæðið um ábyrgð forseta er ófullnægjandi og nýtt ákvæði um stjórnarmyndun er í meira lagi óljóst. Af hverju þarf Alþingi að hámarki tvær tilnefningar frá forseta til að kjósa sér svo forsætisráðherra sem forseta ber svo aftur að skipa? Hver er ábyrgð forseta ef hann neitar að skipa forsætisráðherra sem þingið hefur kosið? Sams konar vafamál varðandi ábyrgð kemur til við skipan dómara. Þar skal ráðherra skipa dómara og forseta er gert að staðfesta skipunina. Ef hann neitar þá þurfa 2/3 þingmanna að greiða atkvæði með tilnefningu ráðherra. Hvert er í raun hlutverk og ábyrgð forseta í slíku ferli?

Þá má nefna að ef forsetanum er ætlað það hlutverk að hafa eftirlit með Alþingi er óskiljanlegt af hverju lagt er til að handhafi forseta verði eingöngu forseti Alþingis. Ekki er að sjá að haldbær rök hafi komið fram sem sýna fram á að núgildandi fyrirkomulag handhafa forseta sé gallað.

Fleira má tína til í þessum tillögum sem ekki virðist vera úthugsað. Til dæmis er lagt til að Ríkisráð, sameiginlegur vettvangur forseta lýðveldisins og ráðherra, verði lagt niður og með því skorið enn frekar á tengsl forseta við framkvæmdarvaldið. Þá er einnig lagt til að heimild til útgáfu bráðabirgðalaga verði afnumin en það getur reynst varhugavert því hvað gerist til að mynda ef Alþingi nær ekki að setja fjárlög fyrir upphaf nýs fjárhagsárs? Nefna má annað dæmi um störf Alþingis þar sem lagt er til að þrjár umræður um lagafrumvörp verði þess í stað a.m.k. tvær en hvorki er rökstutt hvernig styttri meðferð lagafrumvarpa bæti störf þingsins né skýrt hvort fleiri umræður séu í boði og þá hve margar.

Vanda þarf til verka þegar breyta á stjórnarskrá. Smávægilegar breytingar geta haft gríðarleg áhrif á réttindi borgaranna eða valdtemprun milli æðstu stofnana ríkisins. Tillögur stjórnlagaráðs standast einfaldlega ekki þær kröfur sem gera verður til vandaðrar endurskoðunar á stjórnarskrá lýðveldisins. Við getum og eigum að standa betur að þeirri vinnu. Þess vegna er mikilvægt að tillögum stjórnlagaráðs verði hafnað.