Ritstjóri spyr – háskólakennari svarar

Ritstjóri Fréttablaðsins skrifar í leiðara blaðsins 22. ágúst sl. um ákæruna á hendur fyrrum forstjóra FME. Þar spyr hann hvað hafi orðið um samsærið og vísar þar til greinaskrifa minna og prófessors Roberts Wade. Þar með tengir ritstjórinn saman mál sem áður voru talin ótengd.

Hið rétta er að mál Gunnars Andersen er ekki hjá ríkissaksóknara vegna þeirra ásakana sem voru til umfjöllunar hjá stjórn FME áður en „bankaleyndarmál Landsbankans” kom upp, heldur fyrst og fremst vegna bankaleyndarmálsins sem kom eins og þruma úr heiðskíru lofti og virtist skera stjórn FME úr snöru þess vandræðagangs sem einkennt hafði málsmeðferð hennar í málefnum forstjórans.

Af skrifum ritstjórans má skilja að þar séu færð fyrir því rök að þær hættur sem steðja að sjálfstæðum eftirlitsstofnunum og fjallað er um í skrifum okkar Roberts séu ekki til staðar, a.m.k. ekki á Íslandi. Ef svo er, þá er það ofureinföldun á raunveruleikanum ef ekki hreinn barnaskapur að halda slíku fram. Ef það er hins vegar ekki réttur skilningur, þá er spurning hvernig skilja má þessa tengingu ritstjórans? Líklegt svar gæti verið tilraun til að afvegaleiða umræðuna um þær hættur sem sjálfstæðar eftirlitsstofnanir búa við vegna sterkra fjárhagslegra hagsmuna úti á markaði. Ritstjórinn gengur svo langt í árásum sínum á skrif okkar Roberts að hann notar „branding” aðferðina, þ.e. hann brennimerkir greininguna með því að kalla hana „samsæriskenningu”. „Branding“ er aðferð sem oft er gripið til við rökþrot í þeim tilgangi að grafa undan trúverðugleika þeirrar greiningar sem fyrir liggur.

Ritstjórinn bendir á að í skrifum okkar Roberts hafi reyndar gleymst að útskýra af hverju stjórn FME, sem fram að því hafði sent tugi mála gegn fjármálamönnum til saksóknara, hefði átt að ganga erinda þeirra. Mér er ljúft að endurtaka og útskýra það hér í stuttu máli. Svarið felst í hugtakinu „cognitive capture“, en það hugtak lýsir því hvernig starfsfólk og stjórnendur sjálfstæðra eftirlitsstofnana sem vinna með mikið af upplýsingum um starfsemi einstakra stofnana sem þau fara með eftirlit með eru oftast úr sama hópi sérfræðinga og þeir sem starfa innan þeirra fyrirtækja sem lúta eftirliti, þ.e. lítill þröngur hópur fólks gjarnan með sams konar eða skylda menntun að baki. Starfsfólk eftirlitsstofnana á í miklu meiri samskiptum við þennan hóp en þann hóp fólks sem það er að vinna fyrir og hvers hagsmuna það er í rauninni að gæta, þ.e. almannahagsmuna í „umboði kjörinna fulltrúa”.

Þessi faglegi skyldleiki og tíðu samskipti hafa leitt til þess að starfsmenn eftirlits eiga auðveldara með að samsama sig og tileinka sér þá sýn og þann skilning sem ríkir meðal þeirra sem þeir eiga að hafa eftirlit með, sýn sem smitar frá sér til stjórnarmanna sem gjarnan eru líka með svipaðan bakgrunn og starfsmenn. Öll eiga þau sín faglegu og félagslegu tengslanet sem skarast. Starfsmenn sjálfstæðra eftirlitsstofnana geta þannig í persónulegu og faglegu tilliti átt meira sameiginlegt með aðilum á markaði en með opinberri stjórnsýslu sem þau eru þó „ákveðinn” hluti af. Þess vegna eiga slíkar stofnanir frekar á hættu að verða fórnarlömb fyrirbærisins „cognitive capture”. Federal Reserve í Bandaríkjunum sem gegndi ólíku hlutverki en t.d. Seðlabanki Evrópu og Englandsbanki að því leyti að hann fór (og fer enn) með eftirlit með banka- og fjármálastofnunum og hafði því aðgang að miklum stofnanaupplýsingum hefur verið nefndur sem dæmi um „fórnarlamb” þessarar tegundar hagsmunayfirtöku í aðdraganda fjármálakreppunnar 2008.

Þegar spurt er hverjir hafi hagsmuni af því að grafa undan trúverðugleika eftirlitsstofnana þarf að skoða hvaða aðferðir þeir nota. Þá er rétt að spyrja hvað skýrir að þær aðferðir geta virkað. Ritstjóri, þetta var svarið.

Allt mál fyrrum forstjóra FME frá ráðningu til brottreksturs er blanda af farsa og harmleik sem almenningur í landinu veit ekki hvernig hann á að skilja, enda leiksviðið opinber stofnun en ekki leikhús. En því miður, þetta er hin íslenska stjórnsýsla og siðbótin sem okkur var lofað í kjölfar hrunsins.

Ábyrgð stjórnvalda er mikil. Mín greining og umræða um málefni fyrrum forstjóra FME snýr að málsmeðferðinni frá upphafi til enda. Þar hef ég talið og tel enn að stjórnvöld beri mikla ábyrgð og vil ég benda í því sambandi á niðurlag greinar minnar um aðför að eftirliti sem birtist hér í Fréttablaðinu 17. apríl sl.

Rétt er að minna á að háskólasamfélaginu hefur verið legið á hálsi fyrir gagnrýnislausa umræðu og jafnvel fyrir að spila með í veislugleði viðskiptalífsins í bóluhagkerfi banka- og stjórnmálamanna fyrir hrun.

Að því tilefni tel ég rétt að gera grein fyrir því að störf háskólakennarans sem hér skrifar eru fjármögnuð af almannafé, úr ríkissjóði. Í máli hans felst gagnrýni á stjórnvöld úr hvers sjóðum hann þiggur sín laun. Störf ritstjórans sem tekur til varnar fyrir fulltrúa stjórnvalda eru fjármögnuð af aðilum á markaði. Það út af fyrir sig er umhugsunarvert.