Þarfir nýrra tíma

Áhrif af eldgosi í Eyjafjallajökli í fyrra og Grímsvötnum nú á þessu vori knýja á um leit að nýrri þekkingu á sviði flugvélaiðnaðar, flugumferðarstjórnunar, jarðvísinda, veðurfræði og heilbrigðisvísinda. Á örfáum misserum höfum við orðið vitni að því hvernig skyndilegar breytingar af völdum þjóðfélagshræringa, veðurfarsbreytinga eða náttúruhamfara skapa fyrirvaralaust brýna þörf fyrir nýja þekkingu á fjölmörgum sviðum.

Við sjáum þetta eftir náttúruhamfarir og kjarnorkuleka í Japan, fjármálakreppur víða um heim og samfélagsuppnám í Norður-Afríku og Mið-Austurlöndum sem á ekki síst rætur í matvælaverðhækkunum sem tengja má veðurfarsbreytingum. Þessi nýlegu dæmi eru góð áminning um hversu vandasamt er að spá fyrir um þarfir framtíðar í menntun og vísindum.



Við verðum vitni að því að hagkerfi heimsins tekur gífurlegum breytingum. Með undraverðum hraða er Kína orðið næststærsta hagkerfi í heimi og helsti lánardrottinn þeirra sem mest máttu sín fyrir nokkrum áratugum. Indland, Brasilía og önnur lönd Asíu og Suður-Ameríku eru á hraðri siglingu. Efnahagsleg og pólitísk þungamiðja í heiminum er að færast til austurs og suðurs. Þetta mun allt hafa gífurleg áhrif á valdajafnvægi, viðskipti, efnahag, menningu og stjórnmál.



Einn helsti mælikvarði á getu þjóða til arðbærrar þekkingarsköpunar er hlutfall ungs fólks með háskólamenntun í hverju landi. Fyrir 30 árum var þetta hlutfall hæst í Bandaríkjunum en nú eru þau í 9. sæti. Obama forseti hefur sett markmið um að Bandaríkin nái aftur forystusæti fyrir árið 2020. Þetta þýðir að hlutfall ungs fólks með háskólamenntun þar í landi þarf að aukast úr 40% í 60%. Þetta er háleitt markmið en bandarísk stjórnvöld vinna eftir aðgerðaráætlun sem á að skila þessum árangri.



Þetta er að hluta andsvar Bandaríkjanna við hraðri sókn Austur-Asíulanda á sviði mennta og vísinda. Þar hefur róðurinn verið verulega hertur í krafti hagvaxtar og langtímasýnar um gildi menntunar. Suður-Kórea hefur til að mynda á stuttum tíma þróað eitt best menntaða vinnuafl í heiminum. Í Singapore, Indlandi og Kína hefur mikil áhersla verið lögð á fjárfestingu í menntun, vísindum og nýsköpun. Það er augljóst að bandarískir og evrópskir nemendur þurfa í vaxandi mæli að keppa við stúdenta frá þessum löndum, m.a. um pláss við virtustu háskóla og síðan um störf á alþjóðavettvangi. Þar við bætist að fyrirtæki í Austur-Asíu koma til leiks á alþjóðlegum samkeppnismarkaði með sífellt betur menntað fólk.



Nágrannalönd okkar hafa mörg brugðist við breyttri heimsmynd og aukinni samkeppni með því að setja skýr markmið í mennta- og vísindamálum. Dönsk stjórnvöld undir forystu forsætisráðherranna Anders Fogh Rasmussen og Lars Lökke Rasmussen hafa sett metnaðarfulla stefnu og nýlega það markmið að Danir eigi háskóla meðal 10 bestu í heimi fyrir árið 2020. Þessu er fylgt eftir með róttækum skipulagsbreytingum og stórauknum fjárframlögum til háskóla. Annars staðar á Norðurlöndum er einnig verið að auka framlag til háskólastarfsemi.



Ekkert bendir til annars en að sama gildi hér á landi og annars staðar, að styrkur og samkeppnishæfni Íslands í framtíðinni velti á getu til að skapa nýja þekkingu, að staða okkar í heiminum velti á því af hvaða krafti við höfum byggt upp háskólamenntun og vísindi. En hvernig stendur fámenn þjóð undir slíku?

- Í fyrsta lagi með því að átta sig á mikilvægi þess að setja skýr markmið um árangur líkt og aðrar þjóðir hafa gert. Árangur sem nær til menntunar á öllum stigum, árangur á sviði bóknáms, tæknináms, verk- og iðnnáms og listnáms.

- Í öðru lagi með ýtarlegri aðgerðaráætlun með tímasettum og mælanlegum markmiðum.

- Í þriðja lagi með því að skilgreina hvað sókn af þessu tagi kostar og fylgja áætlunum eftir með fjárveitingu.

- Í fjórða lagi með skipulagi menntakerfis sem tekur fyrst og fremst mið af markmiðasetningu.

- Í fimmta lagi með því að meta árlega hvernig gengur að ná settum markmiðum og taka á af krafti þar sem upp á vantar.

Það er gríðarlega mikilvægt að við Íslendingar skynjum þær miklu breytingar sem eru að verða í heiminum og bregðumst við í tæka tíð. Samfélagið hefur nýjar og auknar þarfir fyrir þekkingu á nýjum tímum. Við þurfum meiri breidd og dýpt og sveigjanleika í menntun og vísindum til að búa í haginn fyrir það sem óviss framtíð býr okkur.