Fátækt og velferð

Undanfarið hafa komið fram margvísleg sjónarmið í umræðunni um fátækt og ójöfnuð í íslensku samfélagi ásamt annarlegum áhuga fjölmiðla á ölmusu og „aumingjagæsku", eins konar „fátæktarklámvæðing" á góðgerðarstarfsemi í harðærinu. Þessi umræða tengist vitaskuld hruninu mikla sem sumir líkja við náttúruhamfarir en aðrir - vitmeiri - rekja til siðagilda á villigötum, græðgi og almættisóra í afmörkuðum hópi, sem náði að kollsteypa þjóðarskútunni - um stund. Heilir þjóðfélagshópar eiga á hinn bóginn enn, tveimur árum síðar, í kröggum við að sjá sér og sínum farborða, jafnvel þeir sem hafa aflað sér menntunar og tamið sér gildi vinnusemi og heiðarleika. Því er nærtækt að hugleiða hvort ekki sé eitthvað bogið við siglingafræðina í vel-ferðalaginu. Það þurfi að leiðrétta kúrsinn þegar kemur að jöfnun möguleika almennings til lífsafkomu, svo að allir geti verið áfram innanborðs en falli ekki útbyrðis, samanber áherslu Evrópuárs 2010 gegn fátækt og félagslegri einangrun. Mismunun leiðir hæglega til jaðarstöðu, sem aftur læsir fólk í aðgerðadoða og vonleysi. Með öflugum félagslegum aðgerðum og faglegri aðstoð má koma í veg fyrir vítahring félagslegra báginda og persónulegs óyndis með ómældum kostnaði - og tapi - bæði fyrir einstakling og samfélag.

Velferðarsamfélagið og hugmyndin um jafnan rétt

Á seinni hluta 19. aldar kom fram áður óþekkt hugmynd frá Otto von Bismarck um löggjöf um jafnan rétt til að tryggja velferð almennings og þar með farsælan viðgang samfélagsins með jöfnuð og manngildi, framleiðni og hagsæld að leiðarljósi. Skömmu áður kom út Kommúnistaávarpið (1847) með byltingarkenningu og greiningu þeirra Karls Marxs og Friedrich Engels á eðli auðhyggju og félagslegs ranglætis. Þar er boðað að hver og einn eigi að leggja sitt af mörkum eftir getu og hver og einn eigi rétt eftir sinni (nauðsynlegu) þörf. Þannig verði efnislegum gæðum jafnar skipt og á viðeigandi forsendum, og til þess þurfi stjórnvöld að hlutast til um skiptingu gæðanna.

Annað ritverk um félagslegt réttlæti hefur haft mikil áhrif í vestrænum velferðarsamfélögum, en það er rit samtímamannsins Johns Rawls um félagslegt réttlæti, Theory of Justice (1971). Þessi kenning snýst m.a. um sanngirni sem byggist á réttlátri og sanngjarnri dreifingu gæðanna eins og þau eru hverju sinni og að um þetta þurfi að ríkja samfélagsleg sátt og skilningur, líka meðal þeirra sem tekið er frá, þ.e. sem þurfa að leggja meira af mörkum. Áhrifanna hefur ekki síst gætt í þróun hugmynda um félagslegt jafnrétti og leiðréttingu félagslegs ranglætis í Norður-Evrópu.

Í borgarsamfélagi geta allir þurft félagslega aðstoð einhvern tíma

Með löggjöf Bismarcks (1880) var í fyrsta sinn í sögunni lagður grundvöllur að þeirri hugmyndafræði sem sífellt fleiri vestræn þjóðfélög vilja nú kenna sig við í nafni félagsþróunar og siðmenningar. Í framangreindu riti Karls Marx og Friedrichs Engels er nánar fjallað um réttláta skiptingu lífsgæða og kröfur um meira framlag hinna aflögufæru og aðstoð við þá sem veikar standa að vígi - af hvað ástæðum sem það er - því allir þurfi að komast af og njóta lífsgæða í siðferðilegu samræmi við það sem almennt er viðtekið. Í rökstuðningi sínum lagði Bismarck áherslu á að enginn gæti í raun treyst því að þurfa aldrei á aðstoð annarra að halda. Allir verði einhvern tíma veikir, geti misst vinnu, lent í óhöppum með langtímaáhrifum og allir eldast. Þróun borgarsamfélags dregur úr stuðningsmætti fjölskyldu og nærsamfélags. Persónulegar aðstæður einstaklinga eru jafnframt misjafnar og því þurfi opinbert öryggisnet að taka við þar sem getu einstaklings og fjölskyldu sleppir - af hvaða ástæðum sem það er.

Þannig þróaðist jafnaðarstefnan og sá grundvöllur sem Bismarck lagði með löggjöf um almannatryggingar til að tryggja jöfnuð og velferð sem um leið komi í veg fyrir neyð og auðmýkjandi betlistöðu. Þegar fólk nær að halda mannlegri reisn og fær hjálp til að hjálpa sér sjálft fara hjólin nær alltaf að snúast í rétta átt.

Samfélag sem styður við þegna sína og tryggir afkomu þeirra og velferð er líklegra til að státa af einstaklingum sem þroska með sér samkennd með öðrum og vilja láta gott af sér leiða. Þannig sýna rannsóknir að hlutfall sjálfboðastarfa og frjálsra framlaga er hærra í samfélögum þar sem byggt er á jafnaðarstefnu og umtalsverðum framlögum hins opinbera til heilbrigðis-, fjölskyldu- og félagsþjónustu. Þess konar hugarfar tengist raunverulegri umhyggju fyrir málstað og aðstæðum annarra en ekki þörf til að uppskera þakklæti eða sjálfumgleði yfir eigin stöðu. Þeir aflögufæru vilja - af eigin rammleik - styðja þá sem standa höllum fæti, félagslega eða öðruvísi.

Samfélag sem byggir á jöfnum rétti til afkomu er líklegra til að auðvelda almenningi að leita aðstoðar með reisn og án þess að þurfa að fyrirverða sig vegna auðmýkjandi tortryggni og smásmyglislegrar sönnunarbyrði gagnvart rétti sínum, hvort sem það er frammi fyrir valdhöfum eða fagaðilum. Það hefur aldrei verið hægt - og þótt það væri hægt er það ekki við hæfi - að flokka fólk með reglustriku, og það eru alltaf möguleikar á einhverjum „misnotum" sem velferðarsamfélag sem vill rísa undir nafni verður að hafa borð fyrir báru til að þola og geta horft í gegnum fingur með. Þetta eru undantekningar og þeir sem beita slíku hafa yfirleitt meiri áhuga á að komast út úr því en að halda því áfram til lengri tíma - hvort sem það kemst upp eða ekki. Þeir sem hafa „illt gengi" að heiman þurfa að eiga kost á styrkingu og (áhuga)hvetjandi leiðbeiningu. Með tilkomu nútíma félagsþjónustu sem byggð er upp og þróuð með færu fagfólki hefur orðið eðlisbreyting á skipan mála, viðhorfum og viðmóti til notenda þjónustunnar. Áhersla á lýðræðislega nálgun, samráð og samvinnu felur í sér beina þátttöku skjólstæðings í ákvörðunum og útfærslu þeirrar aðstoðar sem hann á rétt á. Um leið kynnast aðilar á málefnalegum forsendum sem leiða til sameiginlegrar niðurstöðu um viðeigandi lausn.

Þannig er komist hjá hráum „pappírsafgreiðslum" og lítt sæmandi dilkadrætti.

Bónleið til búðar árið 2011

Þrátt fyrir hina jákvæðu þróun félagsþjónustu og öflugt starf félagsráðgjafa og annars fagfólks á fleiri sviðum velferðar er ekki nóg að gert. Alltof stórir hópar meðal almennings þurfa að fara bónleiðir til búðar, standa í biðröðum og banka uppá hjá ólíklegustu „góðgerðaraðilum" og misvitrum „lausnurum" um leið og þeir verða „spennandi" viðfangsefni, bæði almennra fjölmiðla og „forvitnispressunnar". Slík niðurlægingarferli geta ekki átt rétt á sér í einu best setta þjóðríki heimsins sem auk þess telur sig velferðarríki.

Það þarf að koma til aukinn liðsafli fagfólks og mun veigameiri fjárframlög til félagsþjónustu sveitarfélaganna. Viðmiðin sem þar er unnið eftir þurfa að vera viðeigandi, raunhæf og sveigjanleg þannig að hver og einn fái framlag samfélagsins eftir sínum þörfum á grundvelli sameiginlegs mats hans sjálfs og fagaðila. Aðeins þannig styttum við biðraðirnar og eyðum þeim að lokum. Aðeins með því er gerlegt að reka af okkur slyðruorðið um fátækt og mismunun, félagslegt ranglæti og útilokun árið 2011.