Lýðræðisleg þátttaka almennings

Stjórnlagaþingi er ætlað samkvæmt lögum um það að fjalla um átta tilgreind atriði og er lýðræðisleg þátttaka almennings eitt þeirra atriði. Í þessum pistli er fjallað um þrjú atriði sem mér finnst mikilvæg varðandi þátttöku almennings í ákvörðunum og með hvaða hætti má draga úr áhrifum þess sem stundum er kallað stjórnmálastéttin.

Í fyrsta lagi þarf að setja skýrar reglur í stjórnarskrá um þjóðaratkvæðagreiðslur sem tiltekinn lágmarkasfjöldi íbúa eða þingmanna getur krafist. Jafnframt kann að vera heppilegt að tilgreina ákveðin mál sem þarf að bera undir þjóðina, svo sem umfangsmikla alþjóðlega samninga sem fela í sér framsal á löggjafar- eða framkvæmdavalds eða breytingar á grunnstofnunum samfélagsins. Ræða þarf á stjórnlagaþingi hvort setja eigi í stjórnarskrá ákvæði sem opna fyrir nýtískulegar og rafrænar kosningar - sér í lagi í þjóðaratkvæðagreiðslum, eða hvort slíkt eigi frekar heima í kosningalögum.

Samhliða því að opna fyrir að almenningur geti krafist þjóðaratkvæðagreiðslu, þarf að tryggja að þær endurspegli þjóðarvilja með því að tilgreina lágmarksþátttöku þannig að háværir eða valdamiklir minnihlutahópar geti síður misnotað þær. Hér þarf stjórnlagaþing að horfa til þeirra fyrirmynda sem best hafa reynst annarsstaðar.

Í öðru lagi þarf að tryggja aukin áhrif almennings með breyttu kosningafyrirkomulagi þannig að vilji þeirra endurspeglist betur í niðurstöðum kosninga. Mikilvægur þáttur í því væri að innleiða persónukjör þvert á lista stjórnmálaflokka í ríkara mæli. Slík ákvæði eiga þó fremur heima í kosningalögum á hverjum tíma. Persónukjör á bæði við á vettvangi sveitarstjórnarmála - þar sem vandséð eru rökin fyrir því að hefðbundin flokkanálgun eigi alltaf við - og á vettvangi Alþingis. Verði stjórnarskránni breytt á þann veg að landið allt verði eitt kjördæmi og þingmenn allir fulltrúar þjóðarinnar, er enn meiri ástæða að viðhafa persónukjör.

Möguleikar almennings til áhrifa ráðast einnig af þeim upplýsingum sem almenningur býr yfir. Kveða þarf á um meginreglur sem mæla fyrir um árvekni löggjafarvaldsins á hverjum tíma til að takmarka margvíslegan „populisma" og að menn geti í of ríku mæli „keypt" sér fylgi í kosningum. Í því skyni þarf stjórnlagaþing að ræða hvað grundvallarreglur er hægt að setja til að tryggja fjölmiðlafrelsi og upplýsta umræðu í tengslum við kosningar, hvort sem um er að ræða þjóðaratkvæðagreiðslur eða alþingiskosningar.

Í þriðja lagi er hægt að draga úr áhrifum stjórnmálastéttarinnar með því að takmarka þann tíma sem menn geta verið fulltrúar almennings í sveitarstjórnum, á Alþingi og gengt starfi forseta Íslands. Að baki býr sú hugsun að þátttaka í stjórnmálum eigi ekki að vera starfsferill í sjálfu sér, heldur afmarkaður hluti af ævi þeirra einstaklinga sem eru tilbúnir til að nýta þekkingu sína og reynslu af öðrum sviðum í þágu stjórnmálanna. Vel mætti ímynda sér að breyta fyrirkomulagi á kjörtímabili á öllum stigum og hafa það fimm ár í stað fjögurra eins og nú er og takmarka þá þátttöku hvers og eins við tvö kjörtímabil á hverju stigi eða tíu ár. Verði kjörtímabil óbreytt væru eðlileg tímamörk þrjú tímabil eða tólf ár.