Réttur okkar til upplýsinga og friðhelgi einkalífsins

Gagnsæi hefur verið tískuorðið í stjórnmálum að undanförnu og ekki að undra þegar þjóðin upplifir það að hafa verið blekkt af stjórnvöldum og raunverulegu ástandi í efnahagsmálum þjóðarinnar leynt. Gagnsæi er nauðsynlegt til að almenningur og fjölmiðlar geti veitt stjórnvöldum aðhald.

Nútímatækni býður upp á flæði upplýsinga ólíkt nokkru sem við höfum áður þekkt. Með hjálp fyrirtækja eins og Datamarket er hægt að kalla fram ýmsar veigamiklar upplýsingar og skoða með skýrum grafískum hætti, gera samanburð á upplýsingum á einfaldan hátt og greina mynstur í þróun eða hegðun.

Samfélagsmiðlarnir, sem eru sérsvið mitt, bjóða líka upp á virkari þátttöku fólksins í ákvarðanatöku stjórnvalda og býður upp á frábæra möguleika. Sjálfur var ég að þróa rafrænt íbúalýðræði fyrir sveitarfélög á árunum 2003-2004 og Gunnar Grímsson, annar frambjóðandi til stjórnlagaþings, hefur kynnt til sögunnar Skuggaþing og Betri Borg sem eru virkilega áhugaverð tól sem stjórnmálamenn geta nýtt sér til að virkja hagsmunaaðila og almenning til að segja sitt álit á þeim viðfangsefnum sem þeir standa frammi fyrir og skapað góða og uppbyggilega umræðu.

Oft er fullt af góðum lausnum þarna úti sem aldrei ná eyrum þeirra sem ákvarðanirnar taka.

Fyrir forsetakosningarnar í Bandaríkjunum 2008 setti ég ásamt tveimur félögum mínum upp vef þar sem við vildum gefa heiminum tækifæri á að segja sitt álit á því hver ætti að gegna þessari valdamestu stöðu heims.

Við nýttum okkur samfélagsmiðlana til að láta orðið berast og fá fólk til að kjósa á milli Barack Obama og John McCain. Orðið barst hratt út og vakti þessi lýðræðistilraun okkar mikla athygli út um allan heim (nema á Íslandi þar sem ekki var rými fyrir annað en hrunfréttir) og var meðal annars fjallað um hana á BBC, MSNBC og CNN. Alls voru yfir 850.000 manns sem kusu frá 213 löndum út um allan heim. Niðurstöðurnar voru síðan birtar jafnóðum á heimskorti þar sem hægt var að skoða hvernig Obama og McCain voru að skora eftir löndum.

Það er ekki hlutverk stjórnarskráarinnar að kveða á um notkun á upplýsingatækni eða samfélagmiðlum. En það er hlutverk stjórnarskráarinnar að tryggja rétt almennings á upplýsingum er varða almannahagsmuni, um nærumhverfi sitt, ástand náttúru og auðlinda og ekki síst stöðu efnahagsmála.

Hin hliðin

Trúnaður og friðhelgi einkalífsins er líka nauðsynlegur réttur fólks sem kemur í veg fyrir að hægt sé að safna öllum upplýsingum og birta. Þetta á við bæði innan stjórnkerfisins og um almenning. Þegar ég tók masterinn minn í stjórnmálafræði sérhæfði ég mig í friðarumleitnunum og samningaviðræðum. Þar er það mjög þekkt að almennt næst lítill árangur í samningaviðræðum sem fara fram fyrir opnum tjöldum því þar má aldrei tala af sér eða gefa eftir að fyrra bragði. Stærstu skrefin eru yfirleitt stigin á óformlegum fundum þar sem hægt er að ræða hugmyndir skuldbindingalaust og þreifa fyrir sér á mismunandi möguleikum.

Söfnun gagna og upplýsinga hefur aldrei verið jafnauðveld og nú. Google og GPS er eins og eitthvað úr blautustu draumum KGB og Stazi þar sem hægt er að hlusta á öll samskipti fólks og fylgjast með öllum ferðum þess.

Við óttumst lítið stjórnvöld hér á landi og erum ekki á varðbergi gagnvart þeirri gríðarlegu upplýsingaöflun sem getur átt sér stað og hvernig hægt er að misnota hana. Við höfum séð hvernig Bandaríkjastjórn hefur gengið þvert á ýmislegt hefur þótt verið mannréttindi í nafni hryðjuverkaógnar.

Sjónvarpsþættir á borð CSI þar sem rannsóknarlögreglan hefur aðgang að nánast ótæmandi gagnagrunnum um hvern sem er fá okkur til þess að álíta að slík upplýsingasöfnun sé eðlilegur hlutur. Nýlegasta dæmið er hugmynd sem kom upp um vegatolla sem væru innheimtir eftir akstri fólks sem væri skráður með GPS tæki. Þar væri ríkið að safna upplýsingum um allar ferðir fólks sem væri ógn við ferðafrelsi, fundafrelsi og málfrelsi fólks.

Stjórnarskrá Íslands þarf að tryggja friðhelgi einkalífsins og koma í veg fyrir of mikla söfnun upplýsinga um daglegt líf fólks. Við þurfum að tryggja að ekki sé hægt að skapa lögregluríki sem ógnar frelsi einstaklingsins til þess að vera annarrar skoðunar en ríkjandi stjórnvöld. Það er hlutverk stjórnarskráarinnar að setja skyldur á ríkið og tryggja rétt almennings, að vernda fólkið gegn slæmum hugmyndum stjórnmálamanna.