Hvaða máli skipta fullveldisréttur og eignarréttur?

Undirstaða valda í hverju samfélagi er rétturinn til að setja öðrum mönnum reglur og rétturinn til að eiga sérgreint verðmæti. Fyrrnefndu réttindin kallast fullveldisréttur en hinn eignarréttur. Það er eðlilegt að átök séu um hver eigi að fara með handhöfn þessara réttinda. Í þjóðfélagsumræðu um náttúruauðlindir Íslands gleymist oft að gera greinarmun á þessum grundvallarhugtökum.

Árið 1925 lýsti lagaprófessorinn Einar Arnórsson muninum á fullveldisrétti og eignarrétti í grein sinni ,,Landhelgi Íslands“ í 50. árgangi tímaritsins Andvara, með dæmi sem var nokkurn veginn á þessa leið: Íslenska ríkið á jörð. Í samræmi við lagaheimild selur ráðherra jörðina til einkaðila. Fullveldisréttur ríkisins yfir því landsvæði sem jörðin nær til er óbreyttur. Handhafar ríkisvalds á hverjum tíma hafa enn óskert forræði til að setja reglur sem kunna að hafa áhrif á réttarstöðu jarðarinnar.

Af þessu má leiða að eðli þessara tveggja heimilda er gjörólíkt. Sá sem fer með handhöfn fullveldisréttar ríkis á hverjum tíma hefur heimildir til að setja lög og framfylgja þeim á meðan rétthafar eignarréttar fá heimildir til að hagnýta sér eign sína, selja hana, veðsetja o.s.frv.. Rétthafi eignarréttar má gera allt við eign sína innan takmarkana laga á meðan handhafi fullveldisréttar ríkis getur sett reglur um allt milli himins og jarðar svo framarlega sem þær eru ekki í andstöðu við grundvallarreglur stjórnskipunar landsins.

Þessi hugtök má skýra enn frekar með dæmi úr nútímanum. Fyrirtækið Landsvirkjun var stofnað árið 1965 og átti íslenska ríkið helmingshlut í því. Eitt af stofnframlögum íslenska ríkisins til fyrirtækisins voru vatnsréttindi og land vegna virkjunar í Þjórsá við Búrfell. Árið 1998 voru sett þjóðlendulög sem kváðu á um að allt land sem væri ekki undirorpið beinum eignarrétti væri eign íslenska ríkisins. Á grundvelli laganna er íslenska ríkið nú eigandi réttindanna en ekki Landsvirkjun. Þjóðlendulögin voru tiltölulega skýr um tilgang sinn að gera land sem enginn átti að eign ríkisins.

Þetta gat ríkið gert í skjóli fullveldisréttar síns. Sem eigandi tiltekinna réttinda árið 1965 var ríkið hins vegar í hlutverki eiganda sem var í góðri trú þegar eign var ráðstafað. Þessi hlutverk ríkisins voru og eru ekki þau sömu. Það er munur á fullveldisrétti og eignarrétti.

Það leiðir umræðu um auðlindamál á villigötur þegar enginn greinarmunur er gerður á hugtökunum fullveldisrétti og eignarrétti. Kannski hafa sumir hag af slíkum hugtakaruglingi þar sem þá geti almenningur fremur fellt sig við að hafa hugtak í lögum og jafnvel stjórnarskrá sem vísar til þess að eitthvað sé eign eða sameign þjóðar. Vandinn við þá hugtakanotkun er að hún færir aldrei þjóðinni eignarréttarlegar heimildir. Hins vegar er heimilt að upphefja ríkiseignir með því að kalla þær þjóðlendur og þjóðareign. Það breytir hins vegar ekki lagalegri stöðu þeirra sem eign íslenska ríkisins.

Höfundur er sérfræðingur hjá Lagastofnun HÍ í auðlindarétti.