Hvort á þjóð að þjóna flokki eða flokkur þjóð?

Ekki þarf að ganga í grafgötur um að tíðindi 2. júní 2004 verða skráð á spjöld Íslandssögunnar. Þann dag braut forseti lýðveldisins blað með því að beita málskotsrétti sínum og þó fyrr hefði verið. Stjórn Sjálfstæðis- og Framsóknarflokks hafði þá einu sinni sem oftar kveikt elda misklíðar og sundurlyndis í samfélaginu en sá nú sitt óvænna, skaraði þó að logunum fram í júlí en varð þá frá að hverfa. Enn þann dag í dag paufast þó innsti kjarni annars flokksins við að blása í kulnandi glæður.

Í apríl 2007 ályktar landsfundur Sjálfstæðisflokksins að svipta skuli forseta Íslands málskotsréttinum. En væri það skynsamlegt?

Í 26. grein stjórnarskrárinnar segir meðal annars: „Nú synjar forseti lagafrumvarpi staðfestingar, og fær það þó engu að síður lagagildi, en leggja skal það þá svo fljótt sem kostur er undir atkvæði allra kosningabærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar með leynilegri atkvæðagreiðslu.“ Hér fer varla milli mála að forsetinn afnemur ekki sjálfur lagafrumvarp heldur gefur þjóðinni kost á því. Í júlí 2004 tók ríkisstjórnin hins vegar upp hjá sjálfri sér að afnema nýsett fjölmiðlalög þannig að almenningur fékk ekki að fella sinn dóm.

Forseti Íslands er þjóðkjörinn og er það meira en sagt verður um ráðherra landsins. Í 11. grein stjórnarskrárinnar segir að 3/4 hlutar Alþingis geti vikið forseta frá áður en kjörtímabili hans lýkur og skuli þá borið undir þjóðaratkvæði hvort honum er stætt á að taka aftur við embætti. Aðhaldið kemur því ekki aðeins frá þjóðinni heldur líka frá Alþingi. Þannig eru hömlur á að forsetinn beiti málskotsréttinum í óhófi eða eftir geðþótta.

Til viðbótar málskotsrétti forseta Íslands væri bráðnauðsynlegt að tiltekið hlutfall atkvæðisbærra manna, til dæmis einhvers staðar á bilinu 7-15%, gæti komið því til leiðar að nýsamþykkt lagafrumvarp yrði borið undir þjóðaratkvæði. En ekki er hlaupið að því að safna tugþúsundum undirskrifta á stuttum tíma svo að opinbert og óyggjandi sé. Málskotsréttur þjóðkjörins forseta getur því á ögurstundu tryggt framgang lýðræðisins, ekki síst ef lagasetning frá Alþingi er með afbrigðum hæpin eða afdrifarík.

Í stjórnmálum rekast margir í sömu hjörð og verða jafnvel ekki viðskila fyrr en við móðuna miklu, sama hve lengi forystusauðirnir feta krákustíga, fúafen, hengiflugsbarma eða aðrar álíka villigötur. Sumir fylgja sínum nánustu eða straumnum inn í tiltekinn safnað. Aðrir renna á fagurt fyrirheitajarm þó að margt hafi verið svikið og enn fleira trassað misserin á undan.

Þegar á reynir er hjarðeðlið þó sjaldnast með slíkum endemum að vegferð Flokksins gleðji hjartað í einu og öllu. Með vaxandi upplýsingaflæði hlýtur að teljast eðlilegt og sanngjarnt að almenningur fái meira svigrúm til að hafna nýsettum lögum. Því þrengri skorður sem flokksmenn í innsta hring vilja setja við því, þeim mun ljósara verður hvort þeir hafa meira álit á dómgreind fáeinna forkólfa eða meirihluta þjóðarinnar.

Hvort á að þjóna hinu: Þjóð flokki eða flokkur þjóð?

Höfundur er íslenskufræðingur.