Trump lítið annað en hvíslari í leik­ritinu

Það hlýtur að vera sérstakt rannsóknarefni hvers vegna flestir alþjóðlegir fjölmiðlar og fréttaveitur greindu meginástæður þjóðaratkvæðagreiðslunnar um síðustu helgi á allt annan veg en Íslendingar sjálfir. Þegar maður er sjálfur í miðju atburðarrásinnar og fylgist grannt með umræðunni hér heima er óneitanlega sérkennileg tilfinning að lesa fréttaskýringar útlendra stórmiðla sem eru áberandi mikið á skjön við veruleikann.

Flestir stóru miðlanna slógu Trump upp sem aðalpersónunni í þessu leikriti. Hann var hugsanlega í smáhlutverki, jafnvel bara eins og hvíslari. En það er fráleitt að Íslendingar hafi gengið að kjörborðinu á laugardag vegna þess að Bandaríkjaforseti ásælist Grænland. Alþjóðlegir fjölmiðlar sögðu það vera eina af þungaviktarástæðum þess að ákveðið var að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna við Evrópusambandið. Í sumum tilvikum var gengið enn lengra að staðhæft að Grænlandsáform Trumps hafa breytt afstöðu Íslendinga til Evrópusambandsins og knúið þá til að endurmeta stöðu sína í heiminum.

AP sagði að Trump hefði „breytt stemningunni“ á Íslandi þegar hann hóf að tala um yfirráð Bandaríkjanna yfir Grænlandi. Guardian sagði þjóðaratkvæðagreiðsluna hafa verið haldna í skugga ítrekaðra hótana hans um að taka yfir Grænland. Fleiri stórmiðlar settu kosningarnar í svipað samhengi.

Lesendur þessara frétta og fréttaskýringa gátu auðveldlega fengið þá mynd að ein meginspurning kosninganna á Íslandi hefði verið: Geta Íslendingar enn treyst Bandaríkjunum eða þurfa þeir að leita skjóls innan Evrópusambandsins?

Má vera að það hafi verið tæpt á þessari spurningu í umræðunni á einhverjum tímapunkti en kosningabaráttan snerist einfaldlega um allt annað. Eins og við öll vitum mætavel.

Fiskurinn en ekki Trump

Þungi umræðunnar var fyrst og fremst um fullveldi og framsal valds til stofnana Evrópusambandsins. Síðan komu áleitnu spurningarnar sem tengjast því: Getur Ísland haldið fullum yfirráðum yfir fiskveiðiauðlindinni? Er hægt að semja um varanlegar undanþágur frá sameiginlegri sjávarútvegsstefnu ESB? Hvað um landbúnaðinn og orkuauðlindirnar?

Trump og Grænland voru til staðar í fjarlægum bakgrunni umræðunnar. En kosningabaráttan snerist ekki um það dag eftir dag.

Sumir erlendir fjölmiðlar áttuðu sig á þessu. Euronews birti þremur vikum fyrir kosningar fréttaskýringu undir fyrirsögninni „Fish over Trump“. Þar var niðurstaðan sú að þótt Trump, Grænland og öryggi norðurslóða væru áberandi í alþjóðlegum fyrirsögnum væri íslenska kosningabaráttan háð á öðrum vígvöllum. Tekist væri á um efnahagsmál, fullveldi, landbúnað en sérílagi sjávarútveg.

RTÉ, írska ríkisútvarpið, sendi fréttamann til Íslands og komst að svipaðri niðurstöðu: þótt þjóðaratkvæðagreiðslan hefði erlendis verið sett í samhengi við hótanir Trumps gagnvart Grænlandi væru innanlandsmálin miklu sterkari drifkraftur. Og Reuters sagði eftir kosningarnar að íslenska umræðan hefði fyrst og fremst snúist um vexti, fiskveiðiréttindi og framfærslukostnað fremur en öryggismál.

Hvaðan kom Trump-sagan?

Þjóðaratkvæðagreiðslan var í stjórnarsáttmálanum þegar ríkisstjórnin var mynduð árið 2024, áður en Donald Trump tók aftur við forsetaembætti og áður en Grænlandsmálið komst í hámæli. En ríkisstjórnin ákvað síðar að flýta atkvæðagreiðslunni og vísaði meðal annars til breyttrar stöðu alþjóðamála.

Þar með höfðu erlendir fréttamenn fundið fjöður sem varð að hænu. Frásögnin stökkbreyttist að minnsta kosti einhvers staðar á leiðinni.

Eitt er að segja að Grænlandsmálið hafi verið meðal þeirra alþjóðlegu breytinga sem höfðu áhrif á tímasetningu atkvæðagreiðslunnar. Allt annað er að segja að það hafi orðið til þess að Íslendingar þurftu að endurmeta afstöðu sína til bæði Bandaríkjanna og ESB. Það endurmat hafi síðan orðið að meginatriði í þjóðaratkvæðagreiðslunni.

Hvar birtust kannanirnar sem sýndu að ótti við Trump hafi verið mikilvægt kosningamál? Hvar fór fram þessi mikla íslenska umræða um að ESB-aðild væri nauðsynleg vörn gegn ótryggari Bandaríkjunum?

Ég varð þeirra ekki var.

„Talsmaður Íslands“

Annað vekur athygli þegar erlenda umfjöllunin er skoðuð: ótrúlega margir fjölmiðlar leituðu til sama íslenska stjórnmálafræðingsins. Eiríkur Bergmann varð nánast „talsmaður Íslands“ fyrir erlenda fjölmiðla. AFP, Euronews, Euractiv, RTÉ og fleiri leituðu til hans. Það væri ósanngjarnt að kenna honum um Trump-frásögnina. Hann reyndi raunar stundum að leiðrétta hana. Við RTÉ sagði hann að geopólitíska umrótinu fylgdu áhrif en það væri ekki drifkraftur umræðunnar, sem væri fyrst og fremst knúin áfram af innanlandsmálum.

Við Euronews gekk hann enn lengra: Ákvörðunin um þjóðaratkvæðagreiðsluna hefði verið tekin áður en Trump hóf annað kjörtímabil sitt. Öryggis- og varnarmál hefðu ekki verið hluti þeirrar ákvörðunar.

Spyrja má hins vegar, þegar sami maðurinn er orðinn helsti sérfræðingur alþjóðlegra fjölmiðla um íslensk stjórnmál, hvort hann hefði ekki hefði mátt leggja enn meiri áherslu á að leiðrétta þá mynd sem greinilega var orðin allsráðandi erlendis. Eða átti utanríkisráðuneytið að bregðast við?

Enginn leiðrétti myndina

Utanríkisráðuneytið sinnir upplýsingamiðlun um Ísland og hefur eðli máls samkvæmt samskipti við erlenda fjölmiðla. Því vekur athygli að ekki virðist hafa verið gerð sérstök tilraun til að draga úr þeirri áherslu sem erlendir miðlar lögðu á Trump og Grænland. Ef til vill taldi ráðuneytið enga ástæðu til að leiðrétta túlkun erlendra fjölmiðla. Eða var einfaldlega litið á þetta sem rangfærslu sem kallaði ekki á sérstök viðbrögð? Um það skal ekkert fullyrt.

En eftir stendur spurningin: Hvers vegna var svo áberandi munur á því sem erlendir fjölmiðlar sögðu að kosningarnar snerust um og því sem Íslendingar sjálfir voru að ræða?

Í þjóðaratkvæðagreiðslunni á Íslandi var Donald Trump stór persóna í fréttum heimsins. En hann var bara lítill kall í litlu hlutverki í kosningabaráttunni hér heima.

Höfundur er fyrrverandi frétta- og dagskrárgerðarmaður.