Gamli sátt­málinn og sá nýi

Það er sjálfsagt ekki nokkur leið fyrir okkur sem lifum í nútíma velmegnun á 21. öld að setja okkur í spor forfeðra okkar eða skilja hvað varð til þess að þeir samþykktu Gamla sáttmála árið 1262. Í dag erum við þó sjálfsagt öll á því að vilja dæma þann atburð sem svik við land og þjóð og skref afturábak frá sjálfstæði og lýðræði undir kúgunarvald erlends konungsvalds. Mestu hefur þó þá sjálfsagt ráðið sú neyð er blasti við fólki á Íslandi hvað varðar flutning á aðföngum til landsins. Með öllu var ótryggt að nauðsynlegur kostur líkt og mjöl bærist hingað en það var jú ákvæði í sáttmálanum þar sem konungur tók á sig þá skyldu að tryggja nægja birgðarflutninga til Íslands. Vert er að velta því fyrir sér hvort ekki hafi á þeim tíma mátt finna Íslendinga sem höfðu til þess burði að kaupa skip og sjá til þess að landsmenn ættu greiðan aðgang að þeim fáu nauðþurftum sem tryggja þurfti að bærust til landsins svo hér væri búandi. Tregða aðila í slíkri stöðu til þess að standa nógu vel að því leiddi af sér skort sem vel mátti hagnast á. Við höfum auðvitað mjög takmarkaðar heimildir til að gera okkur mynd af því hvernig líf almennings kann að hafa verið á Íslandi á 12. öld en Gamli sáttmáli var undirritaður í von um betri tíð, að konungsríkið væri traustsins virði og hefði þann styrk og vilja sem til þyrfti. Hvort leysa hefði mátt vanda Íslendinga þá á annan hátt er erfitt að segja og vangaveltur um það hvort ekki hefði verið til staðar önnur lausn hér heima, og að allt sem hafi skort var viljinn, verður aldrei neitt meira en það.

Við Íslendingar glímum við ýmsar áskoranir á 21. öld og þó svo að þær séu ekki jafn lífsógnandi og mjölskorturinn á 12. öld þá valda þær okkur velflestum ýmsum óþægindum og erfiði. Um helmingur þjóðarinnar vill nú fara þá leið að athuga hvort hægt sé að semja um og undirrita nýjan sáttmála. Að þessu sinni þó ekki við konung heldur ríkjasamband. Þessi sami helmingur þjóðarinnar bindur miklar vonir við að með góðum „Nýja sáttmála“ megi lagfæra það sem helst veldur óþægindum og gerir lífið erfiðara en það telur að þurfi að vera. Þessi helmingur Íslendinga hlýtur að hafa nú þegar komist að sömu niðurstöðu og forfeður okkar að vandamálin okkar séu okkur sjálfum ofvaxin og að þau verði ekki leyst nema með utanaðkomandi aðstoð. Slíka aðstoð sé ekki að fá nema beygja sig undir „konung“. Ég er þess nánast fullviss að á 12. öld hefði mátt finna á Íslandi stórefnaða bændur og héraðshöfðingja sem leyst hefðu geta vanda Íslendinga. Ef þeir hefðu haft vilja til og verið reiðubúnir að draga úr gróða sínum og huga frekar að heildarhagsmunum samfélagsins. Skyldu vera á Íslandi í dag stórefnaðir einstaklingar sem hafa alla burði til þess að bæta lífskjör almennings í landinu? Til þess gætu þeir þurft að kosta hluta síns eigin hagnaðar? Ég tel að við Íslendingar séum fullfærir um að bæta stöðuna hér sjálf en að það skorti til þess vilja hjá þeim sem græða mikið við núverandi aðstæður. Og þó svo að ég efist um að það breytist í bráð ætla ég samt að segja nei á laugardaginn. Gamli sáttmáli leysti úr vanda á sínum tíma og sjálfsagt gæti nýr sáttmáli gert það líka núna. Það er bara ekki sú leið sem ég tel að farsælast sé fyrir okkur að feta. Ég er þess nánast fullviss að framtíðin mun líta til baka á Nýja sáttmála með svipuðum augum og við gerum nú til Gamla sáttmála. Við getum sjálf lagfært okkar mál og það byrjar á breyttu hugarfari hjá öllum Íslendingum, en þó ekki hvað síst hjá þeim sem eiga meira en nóg. Vilji til þess að græða persónulega aðeins minna af því að samfélagið græðir meira á því er gott skref. Ég skora á alla eigendur fyrirtækja að lækka öll verð á öllu um 10% 1. september nk til frambúðar og sýna þannig við viljum breytingu og ætlum að hætta að láta græðgina stýra. Ég skora að sama skapi á alla leigusala húsnæðis að lækka núverandi húsaleigu um 10% frá næstu mánaðarmótum. Við getum þetta sjálf. Segjum nei og sýnum jafnframt í verki að við erum til í að berjast gegn græðgishugsýkinni sem herjar á Íslendinga. Við þurfum ekki að undirrita Nýjan sáttmála og gangast á ný undir „kóng“ til þess að bæta lífskjör á Íslandi. Þau sem eiga fjármagnið og stýra verslun okkar og viðskiptum, leigumarkaði og fjármögnunarfyrirtækjum hafa það í sinni hendi - en græðgin er alveg að drepa þau!

Höfundur er fyrrverandi kennari og áhugamaður um framtíð Íslands.