Verð­bólgan er stærsti ein­staki upp­runi hagnaðar á Ís­landi

Ég hef verið hugsi síðustu mánuði yfir þeim lýsingarorðum sem maður heyrir um stöðu efnahags Íslands. Annaðhvort heyrir maður að Ísland sé ríkasta og mesta velmegunarland í Evrópu, með einstaka framtíð eða að staðan sé erfið virkilega erfið og það þurfi átak allra til að leysa stöðuna. Hvernig getur það verið að Íslendingar viti ekki hvort það sé frábær eða erfið staða í efnahagi landsins?

Efnahagurinn hefur vaxið hægar en Evrópusambandið síðustu 10 ár

Síðustu 10 ár hefur íslenskt hagkerfi vaxið mun hægar á einstakling en Evrópusambandið og Bandaríkin, og svo gott sem ekkert síðan 2019. Verg landsframleiðsla á einstakling (e. real GDP per capita) hefur vaxið um 0,1% á ári að meðaltali síðan 2019 og 0,5% síðan 2016. Á meðan hefur Evrópusambandið vaxið um 0,9% að meðaltali síðan 2019 og 1,3% síðan 2016. Jafnframt hafa Bandaríkin vaxið hraðar en bæði Ísland og Evrópa. Með öðrum orðum hefur íslenskur efnahagur ekki vaxið mikið síðustu ár, eða réttara sagt, þegar laun og landsframleiðsla hafa hækkað þá hefur það annaðhvort verið étið upp af verðbólgu eða vöxturinn hefur jafnast á við vöxt í mannfjölda, og því verið óbreytt mælt á einstakling.

Vextir hafa verið virkilega háir síðustu ár og verðbólga einnig, sem þýðir að verðtryggð lán hafa hækkað og óverðtryggð lán hafa verið með háa greiðslubyrði. Eins og Stefán Ólafsson fjallaði um í Heimildinni í vikunni, þá er kaupmáttur íslenskra ráðstöfunartekna lægri en í Lúxemborg, Þýskalandi, Sviss, Hollandi, Austurríki, Noregi, Belgíu og Frakklandi og því ekki eitthvað sem stendur upp úr. Jafnframt hafa þau störf sem hafa orðið til á síðustu 10 árum að miklu leyti tengst ferðaþjónustu, en ferðaþjónustan býr ekki til hálaunastörf og því varla grundvöllur til að búa til efnahag sem stendur öðrum ofar í ríkidæmi. Húsnæðisverð hefur þó hækkað nokkuð á þessu tímabili og það hefur búið til eigið fé.

Eins og ég les stöðuna þá hefur íslenskur efnahagur ekki komið vel út úr síðustu 10 árum og almenningur ekki heldur. Háir vextir, verðbólga og lítill hagvöxtur per einstakling eru ekki jákvæð samantekt á áratug.

Þeir ríku hafa grætt virkilega vel síðustu ár á Íslandi

En horfum núna á sama tímabil út frá sjónarhorni annars hóps í samfélaginu: eignafólks. Ef þú átt miklar eignir og skuldar lítið þá hafa síðustu ár farið virkilega vel með þinn eigin efnahag. Háir vextir þýða að ávöxtun eigna var mikil síðustu ár, jafnvel ef peningarnir sátu bara inni á bankareikningi. Háu vextirnir voru meðal annars til að bæta upp fyrir verðbólgu, þannig að raunávöxtun var lægri á þessu tímabili. Þrátt fyrir þráláta verðbólgu hefur krónan haldist virkilega sterk, sem þýðir að ávöxtun mæld í evrum eða dollurum var virkilega sterk, og því verður óljóst hver raunveruleg ávöxtun var, því mælt innan íslensks efnahags er ákveðið verðbólgustig sem dregur niður raunávöxtun, en þar sem háu vextirnir héldu krónunni sterkri þá verður samanburðurinn við útlönd þannig að ávöxtunin á Íslandi er langt um hærri en það sem hægt er að fá erlendis. Þetta er í raun það sama og strategía vaxtamunaviðskiptafjárfesta (e. carry trade investors).

Síðustu ár hafa ákveðin fyrirtæki, og þeirra eigendur, stillt sína efnahagsreikninga af til þess að græða beint á verðbólgu. Þau hafa tekið stöðu með verðbólgunni (e. long position on inflation) sem virkar þannig að ef verðbólga er hærri en núll prósent á ári, sem hún hefur verið svo gott sem alltaf í sögu Íslands, þá verður til hagnaður einfaldlega út af því að þau eiga meiri verðtryggðar eignir en skuldir og því hækka eignirnar meira en skuldirnar við verðbólgu. Gott dæmi um þetta er fyrirtækið Heimar, sem er fasteignafélag sem leigir út húsnæði, en þeirra efnahagsreikningur er stilltur af þannig að fyrir hver 1% hækkun á verðvísitölunni þá græða þau um 915 milljónir króna. Þetta þýðir að ef verðbólga er 5% eitt árið þá býr það til 4.575 milljónir króna í hagnað það árið. Ef verðbólgan er svo aftur 5% næsta árið þá býr það líka til 4.575 milljónir í hagnað það árið.

Verðbólga stærsta uppspretta hagnaðar

Heimar eru ekki einir um að hafa stillt sig af til að græða á verðbólgunni, en bankarnir gera þetta líka og hin fasteignafélögin. Ég hef tekið þetta saman á vefsíðunni verðtryggingin.is, og svo hverjir eiga þessi fyrirtæki og eignast þess vegna þennan hagnað. Í heild mun þessi stöðutaka búa til um 55 milljarða króna í hagnað árið 2026, eins og síðustu ár. Það er ekkert annað í íslenskum efnahag sem býr til 55 milljarða í árlegan hagnað. Verðbólgan er einfaldlega stærsti einstaki uppruni hagnaðar í íslenskum efnahag.

Því velti ég fyrir mér hvort eignafólki finnist ekki Ísland nákvæmlega eins og það er í dag vera alger snilld. Háir vextir búa til háa ávöxtun fyrir eignirnar þeirra, sterkt gengi þýðir að raunávöxtunin er hærri mæld í dollurum og evrum en í krónum, og raunar mun hærri ávöxtun en það sem er í boði í þeim hagkerfum, og svo býr verðbólgan til meiri hagnað en nokkuð annað í íslenskum efnahag, sem fjárfestar fá svo að eiga.

Þegar Halldór Benjamín Þorbergsson, forsprakki Áfram Ísland og forstjóri Heima, segir að Ísland sé í meistaradeild og Evrópusambandið í miðri annarri deild efnahagslega, þrátt fyrir að hagvöxtur á mann í Evrópusambandinu hafi verið meiri síðustu 10 ár en á Íslandi, þá velti ég því fyrir mér hvort hann sé bara að tala um sjálfan sig. Að Ísland sé í meistaradeildinni fyrir hann persónulega. Verandi með um 7 milljónir í laun á mánuði, rekandi fyrirtæki sem mun græða um 4.500 milljónir út af verðbólgunni í ár og hafandi verið í hávaxtarumhverfi með sterka krónu síðustu ár, hvort Ísland sé bara nákvæmlega rétt stillt af fyrir hann og hans vini. Að hann upplifi Ísland sem ríkasta og mesta velmegunarlandið, því það er það kannski fyrir hann. Fyrir hina, þá segir sú staðreynd að hagvöxtur á mann síðustu 10 ár hefur verið lítill, ásamt háum vöxtum og verðbólgu, ekki góða sögu.

Krónan hefur búið til sögu sem Halldór Benjamín og félagar hans í Áfram Ísland geta sagt okkur um að Ísland sé ofurríkt miðað við útlönd, því það er eðli krónunnar að þegar það er vaxtarmunur þá verður hún óeðlilega sterk. Það þýðir að þrátt fyrir að hagvöxtur á Íslandi hafi ekki verið mikill þá er samanburðurinn hagstæður okkur miðað við útlönd. Bara ekki ef kaupmáttur einstaklinga innan Íslands er ekki tekinn með í reiknidæmið. En þetta er krónan að blekkja okkur, nákvæmlega eins og hefur gerst svo mörgum sinnum áður. Hún mun leiðrétta sig.

Svo er annað: Vaxtamunaviðskipti eru með tvö mismunandi tímabil, það sem á ensku kallast risk-on og risk-off. Þegar einkenni íslenskra fjárfesta fara að líkjast einkennum carry trade fjárfesta þá verða þeir líka að hafa í huga að carry trade byggist á því að græða á risk-on tímabilinu en koma sér út fyrir risk-off tímabilið.

Höfundur er hagfræðingur.