Leiftur­sókn gegn lýðheilsu

Fjárhagslegt bolmagn áfengisbransans til markaðssetningar, almannatengsla og pólitískrar hagsmunagæslu er nánast ótakmarkað. Það kemur berlega í ljós nú þegar að syrtir í álinn. Skýr dómur liggur fyrir um ólögmæta smásölu áfengis og fleiri kærur koma fram. Þær virðast víðtækari en sú sem leiddi til sakfellingar. Sú seinasta tekur ekki bara til ólöglegrar sölu því samkvæmt fjölmiðlum virðist einnig ákært fyrir peningaþvætti.

Það blæs því ekki byrlega hjá þeim sem stunda þessa ólöglegu starfsemi og þá er efnt til herferðar í von um betri byr. Þar er öllu til tjaldað, kostnaðurinn nemur örugglega margra ára eða áratuga framlagi hins opinbera til áfengisforvarna og félagsamtaka sem þeim sinna. Herferðin er heimasíða sem auglýst er í öllum helstu fjölmiðlum, einstakar fullyrðingar sem fram koma á síðunni dreift með ærnum kostnaði út um allt, í sjónvarpi, útvarpi og á samfélagsmiðlum m.m. Til síðunnar er vísað eins og um sé að ræða einhverja viðurkennda vísindastofnun, sem fer víðs fjarri. Allt er þetta snyrtilegt og vel upp sett eins og við er að búast þegar okkar öflugustu auglýsingastofur og almannatenglar koma að vinnunni.

Glæsilegar umbúðir en innihaldið rýrt og fyrst og fremst sett fram í þágu ýtrustu sérhagsmuna. Athyglisverðast við herferðina er hvað kemur ekki fram og hvernig skautað er markvisst fram hjá því sem raunverulega skiptir máli þegar íslensk áfengisstefna er til umræðu. Aðstandendur þessarar auglýsingaherferðar eru Samtök verslunar og þjónustu og aðilar sem eiga persónulega beina fjárhagslega hagsmuni af áfengissölu. Einhverjir kalla þetta framlag SVÞ opinbera umræðu en raunin er að hér er einfaldlega um að ræða einhliða kostaðan áróður, auglýsinga- og ímyndunarherferð, sem í krafti fjármagns er ætlað að yfirgnæfa allt annað en ýtrustu hagsmuni áfengisbransans.

Í grein sem ég ritaði fyrir nokkru, Öll trixin í bókinni, þá fjallaði ég um hvernig svona lagað fellur algerlega að vel þekktum aðferðum áfengisiðnaðarins. Þar er lýðheilsa bannorð og allt sem undir hana fellur má ekki ræða að öðrum leyti en því að neyslan sé alfarið á ábyrgð einstaklingsins, og svo hitt sem aldrei er nefnt, að kostnaðurinn, afleiðingar neyslunnar, fellur alfarið á almenning, samfélagið. Því er markvisst, kerfisbundið og ranglega haldið fram að áfengisauglýsingar, markaðsátök, fjöldi sölustaða, heimkeyrsla nánast allan sólarhringinn, aðgengi, verð og vonlaust aldurseftirlit hafi engin áhrif á neyslu. Málflutningur í þessa veru er svo sem ekki nýr af nálinni. Tóbaksiðnaðurinn viðurkenndi ekki tengsl krabbameina og reykinga fyrir en rúmlega fimm áratugum eftir að læknavísindin voru búin að margsanna þau (Cummings o.fl., 2002; Proctor, 2012)..

Rannsóknir varðandi hagsmunagæslu áfengisiðnaðarins sýna að sömu aðferðirnar birtast aftur og aftur þegar þrýst er á um breytt regluverk varðandi sölu og markaðssetningu áfengis. Umræðan beinist nánast aldrei að þeirri meginspurningu að breytingar í þessa veru leiði til aukinnar neyslu með tilheyrandi neikvæðum afleiðingum fyrir einstaklinga og samfélag. Þess í stað er umræðunni markvisst beint inn á önnur svið: viðskiptafrelsi, jafnræði fyrirtækja, þjónustu og „nútímavæðingu“. Vísindaleg þekking er markvisst gerð tortryggileg og gögn valin þannig að þau styðji fyrir fram gefna niðurstöðu. Savell, Fooks og Gilmore (2016) fjalla um þetta mynstur í rannsóknum sínum. McCambridge, Mialon og Hawkins (2018) sýna fram á hve slíkar aðferðir eru mikilvægar í hagsmunagæslu áfengisiðnaðarins. Markmiðið er að ramma inn, hafa áhrif og móta umræðuna um áfengismál með skýrum og markvissum hætti í þágu sinna hagsmuna, og ekki síður vinna gegn því af fullum þunga að málefni sem ganga gegn hagsmunum iðnaðarins komist á dagskrá á vettvangi stjórnmála eða hjá stjórnvöldum. Í þeim tilfellum sem svo er þá er brugðist við því sem talið er ógna þeirra hagsmunum, meðal annars með því að byggja upp og rækta tengsl við stjórnmálafólk og fólk innan stjórnsýslunnar og nýta til þess mismunandi samtök, fyrirtæki og aðrar skipulagsheildir. How does the alcohol industry attempt to influence marketing regulations? A systematic review. og WHO hefur tekið saman og fjallað um sambærilegar aðferðir í bókinni Alcohol Policy Playbook. Nýjasta herferðin SVÞ, þar sem í engu er til sparað, er hreinræktuð sýnikennsla í þessum fræðum.

Eðli málsins samkvæmt þá skauta hagsmunaaðilar með öllu fram hjá afleiðingum þess fyrirkomulags sem þá dreymir um, svo sem aukinni sölu til barna og ungmenna þar sem aldurseftirlit er ófullnægjandi eins og könnun Landlæknisembættisins sýndi fram á (Embætti landlæknis, 2026). Meiri sýnileiki áfengis í umhverfi barna (Bryden o.fl., 2012). Aukið magn áfengisauglýsinga, neyslan normaliseruð (McCreanor o.fl., 2025; Jernigan o.fl., 2017). Harðari markaðssókn gagnvart börnum og ungmennum (Jernigan o.fl., 2017). Allt eru þetta atriði sem leiða til þess að börn og ungmenni hefja neyslu áfengis fyrr og drekka meira sem eykur verulega hættu á ofdrykkju og áfengisvanda (Jernigan o.fl., 2017). Lög varin réttindi barna og ungmenna til þess að vera laus við áreiti áfengisiðnaðarins eru algerlega virt að vettugi ( Committee on the Rights of the Child. 2013, lög nr. 19/2013; Barnasáttmálin 2013, lög um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna nr. 86/2021). Sérhagsmunaaðilar skauta fram hjá þeirri staðreynd að heildarneysla áfengis í samfélaginu muni aukast (Hahn o.fl., 2012; Popova o.fl., 2009; Stockwell, T., Sherk, A, o.fl. 2018) með tilheyrandi afleiðingum s.s. auknu álagi og kostnaði sem mun falla á dóms- félags- og heilbrigðiskerfið (Manthey o.fl., 2021). Markmið áfengissala er einfalt: að selja sem mest (McCambridge o.fl., 2018; Savell o.fl., 2016). Verðsamkeppni, tilboð og magnkaup, gríðarleg fjölgun sölustaða og bágborið eftirlit gera að verkum að lýðheilsusjónarmið víkja fyrir ýtrustu viðskiptahagsmunum (Wagenaar o.fl., 2009; Puac-Polanco o.fl., 2020; Popova o.fl., 2009; McCambridge o.fl., 2018). Svona gæti ég lengi haldið áfram en geri ekki að sinni.

Afleiðingarnar lenda hins vegar ekki bara á þeim sem kaupir áfengið heldur á börnum, ungmennum, fjölskyldum, heilbrigðiskerfinu og samfélaginu öllu (Manthey o.fl., 2021; Jernigan o.fl., 2017).

Kjarni málsins er ekki flókinn: áfengi er ekki venjuleg neysluvara. Sölufyrirkomulag, verð, aðgengi og markaðssetning hafa áhrif á neyslu og þar með á þann skaða sem áfengisneysla veldur einstaklingum og samfélagi. Almenn lýðheilsusjónarmið og ekki síst velferð barna og ungmenna sem er viðkvæmasti hópurinn í þessum efnum láta undan. Þess vegna verður áfengisstefna fyrst og fremst að byggjast á bestu fáanlegu þekkingu um lýðheilsu og velferð barna og ungmenna – en ekki á einhverjum „frelsis“ skilgreiningum sem eingöngu þjóna þeim aðilum sem hafa persónlega hagsmuni af aukinni sölu.

Drauma regluverk, frumvarp SVÞ um breytingar á áfengislöggjöfinni, með tilheyrandi auglýsingaherferð, er í raun og eðli sínu ákall um skatthækkanir og auknar álögur á almenning vegna samfélagslegra afleiðinga þess. Manngert lýðheilsuslys. Leiftursókn gegn lýðheilsu og ekki síst gegn þeim árangri sem við Íslendingar státum af í forvörnum barna og ungmenna og nefnist íslenska forvarnarmódelið. Fyrirkomulag sem er öðrum þjóðum til eftirbreytni.

Ágæti lesandi. Þegar þú sérð eða heyrir auglýsingar frá Samtökum verslunar og þjónustu eða svokölluðum „erlendum“ netsölum þá er ágætt að hafa þetta í huga.

Höfundur er félagsuppeldisfræðingur og formaður Foreldrasamtaka gegn áfengisauglýsingum.

Heimildir:

Bryden, A., Roberts, B., McKee, M., & Petticrew, M. (2012). A systematic review of the influence on alcohol use of community level availability and marketing of alcohol. Health & Place, 18(2), 349–357. https://doi.org/10.1016/j.healthplace.2011.11.003

Committee on the Rights of the Child. (2013). General comment No. 16 (2013) on State obligations regarding the impact of the business sector on children’s rights (CRC/C/GC/16). United Nations.

Cummings, K. M., Morley, C. P., & Hyland, A. (2002). Failed promises of the cigarette industry and its effect on consumer misperceptions about the health risks of smoking. Tobacco Control, 11(Suppl. 1), i110–i117. https://doi.org/10.1136/tc.11.suppl_1.i110

Embætti landlæknis. (2026). Aldurseftirlit hjá fyrirtækjum sem selja áfengi á netinu. Embætti landlæknis.

Árni Guðmundsson. (2026, 12. júní). Öll trixin í bókinni. Vísir. https://www.visir.is/g/20262896694d

Hahn, R. A., Middleton, J. C., Elder, R., Brewer, R., Fielding, J., Naimi, T. S., Toomey, T. L., Chattopadhyay, S., Lawrence, B., Campbell, C. A., & Community Preventive Services Task Force. (2012). Effects of alcohol retail privatization on excessive alcohol consumption and related harms: A Community Guide systematic review. American Journal of Preventive Medicine, 42(4), 418–427. https://doi.org/10.1016/j.amepre.2012.01.002

Jernigan, D., Noel, J., Landon, J., Thornton, N., & Lobstein, T. (2017). Alcohol marketing and youth alcohol consumption: A systematic review of longitudinal studies published since 2008. Addiction, 112(Suppl. 1), 7–20. https://doi.org/10.1111/add.13591

Lög um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins nr. 19/2013.

Lög um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna nr. 86/2021.

Manthey, J., Hassan, S. A., Carr, S., Kilian, C., Kuitunen-Paul, S., & Rehm, J. (2021). What are the economic costs to society attributable to alcohol use? A systematic review and modelling study. PharmacoEconomics, 39(7), 809–822. https://doi.org/10.1007/s40273-021-01031-8

McCambridge, J., Mialon, M., & Hawkins, B. (2018). Alcohol industry involvement in policymaking: A systematic review. Addiction, 113(9), 1571–1584. https://doi.org/10.1111/add.14216

McCreanor, T., Moewaka Barnes, A., Goodwin, I., Carah, N., Young, J., Spicer, J., & Lyons, A. C. (2025). Alcohol marketing on social media: Young people’s exposure, engagement and alcohol-related behaviors. Addiction Research & Theory, 33(3), 161–171. https://doi.org/10.1080/16066359.2024.2373145

Popova, S., Giesbrecht, N., Bekmuradov, D., & Patra, J. (2009). Hours and days of sale and density of alcohol outlets: Impacts on alcohol consumption and damage: A systematic review. Alcohol and Alcoholism, 44(5), 500–516. https://doi.org/10.1093/alcalc/agp054

Proctor, R. N. (2012). The history of the discovery of the cigarette–lung cancer link: Evidentiary traditions, corporate denial, global toll. Tobacco Control, 21(2), 87–91. https://doi.org/10.1136/tobaccocontrol-2011-050338

Puac-Polanco, V., Keyes, K. M., Mauro, P. M., & Branas, C. C. (2020). A systematic review of drink specials, drink special laws, and alcohol-related outcomes. Current Epidemiology Reports, 7(4), 300–314. https://doi.org/10.1007/s40471-020-00247-0

Savell, E., Fooks, G., & Gilmore, A. B. (2016). How does the alcohol industry attempt to influence marketing regulations? A systematic review. Addiction, 111(1), 18–32. https://doi.org/10.1111/add.13048

Stockwell, T., Sherk, A., Norström, T., Angus, C., Ramstedt, M., Andréasson, S., Chikritzhs, T., Gripenberg, J., Holder, H., Holmes, J., & Mäkelä, P. (2018). Estimating the public health impact of disbanding a government alcohol monopoly: Application of new methods to the case of Sweden. BMC Public Health, 18, Article 1400. https://doi.org/10.1186/s12889-018-6312-x

Wagenaar, A. C., Salois, M. J., & Komro, K. A. (2009). Effects of beverage alcohol price and tax levels on drinking: A meta-analysis of 1003 estimates from 112 studies. Addiction, 104(2), 179–190. https://doi.org/10.1111/j.1360-0443.2008.02438.x

World Health Organization Regional Office for Europe. (2024). Empowering public health advocates to navigate alcohol policy challenges: Alcohol policy playbook. World Health Organization.