Öll trixin í bókinni

Það vakti athygli þegar einn helsti talsmaður áfengisbransans var kominn í viðtal á Rás 2 innan við hálfri klukkustund eftir að dómur hafði fallið gegn Smáríkinu vegna ólöglegrar áfengissölu. Flestir hefðu talið að stóra fréttin væri sú að loks hefði verið kveðinn upp skýr dómur í máli sem um árabil hafði verið deilt um. Niðurstaðan var afdráttarlaus: einkaaðilar geta ekki stundað áfengissölu í trássi við gildandi lög. Á Íslandi gildir ákveðin áfengisstefna sem mótast hefur af lýðheilsusjónarmiðum. Í viðtalinu rakti talsmaðurinn sjónarmið sín og gagnrýndi í löngu máli þessa afar skýru niðurstöðu dómsins. Stóra fréttin í þessu máli var ekkert rædd, þ.e. hvernig svona „álitaefni“ gat verið á borði lögreglunnar árum saman án þess að skýr niðurstaða fengist og svo ekki síður hvernig stendur á því að starfsemin er ekki stoppuð strax eða henni hætt þegar algerlega afdráttarlaus dómur um ólögmæti liggur fyrir?

Það sem vakti ekki síður athygli var hversu vel málflutningurinn samræmdist þeim aðferðum sem lýst hefur verið í alþjóðlegum rannsóknum um hagsmunagæslu áfengisiðnaðarins, ekki síst í þeim tilgangi að freista þess að hafa eins mikil áhrif og unnt er á opinbera umræðu og helst bara stýra henni.

Málatilbúnaður áfengis„netsala“ hérlendis er engin tilviljun. World Health Organization hefur lýst nákvæmlega þessum aðferðum í greiningu sinni á hagsmunavörslu áfengisiðnaðarins (https://www.who.int/europe/publications/i/item/WHO-EURO-2024-5624-45389-76520 ).

Þar er sýnt fram á hvernig iðnaðurinn leitast við að hafna flestu sem snýr að lýðheilsuvísindum, grafa undan vísindalegri þekkingu, velja sér gögn sem styðja fyrir fram gefna niðurstöðu og færa umræðuna frá lýðheilsu- og velferðarsjónarmiðum yfir í huglæg hugtök á borð við frelsi, val og nútímavæðingu. Íslenska umræðan undanfarin ár er að mörgu leyti kennslubókardæmi um þessa nálgun.

Ein augljósasta birtingarmynd þessarar hagsmunagæslu er hvernig farið er með gögn og rannsóknir. Í stað þess að líta til áratuga alþjóðlegra rannsókna er gjarnan vísað til þröngra tímabila eða einangraðra dæma sem henta málstaðnum hverju sinni. Breytingar á áfengisneyslu á Íslandi yfir örfá ár hafa til dæmis verið notaðar sem sönnun þess að aukið aðgengi hafi engin áhrif á neyslu. Slíkar ályktanir líta fram hjá því að viðkomandi tímabil einkenndust m.a. af heimsfaraldri, efnahagslegum sveiflum og niðursveiflu í ferðaþjónustu. Að byggja almennar niðurstöður á slíkum undantekningaraðstæðum er fræðilega óvarlegt en þjónar fyrst og fremst hagsmunum

Sama mynstur birtist í fullyrðingum um að áfengismarkaðurinn sé „mettaður“ og að aukið aðgengi hafi því lítil eða engin áhrif. Á sama hátt er því haldið fram að áfengisauglýsingar hafi ekki áhrif á neyslu. Hvorug þessara staðhæfinga samræmist þeirri heildarmynd sem rannsóknir draga upp. Þvert á móti sýna fjölmargar rannsóknir að bæði aðgengi og markaðssetning hafa veruleg áhrif á neyslu með öllu sem því fylgir. Fullyrðingar um „mettaðan markað“ eru því ekki vísindaniðurstöður heldur eigin skoðanir áfengisiðnaðarins sem þjóna viðskiptalegum hagsmunum.

Annað áberandi einkenni er hvernig brugðist er við vísindalegri þekkingu. Í stað þess að takast á við niðurstöður rannsókna er þeim gjarnan vísað frá sem „gömlum“ eða „úr takti við tímann“ eða öðrum álíka gildishlöðnum frösum. Þetta er kunnugleg aðferð í hagsmunagæslu: að grafa undan trausti á þekkingu. Mikilvægi vísindalegrar þekkingar felst hins vegar einmitt í því að niðurstöður endurtaka sig yfir tíma og í ólíku samhengi.

Sérstaklega er áberandi hvernig umræðan er römmuð inn. Í stað þess að ræða áhrif á lýðheilsu, velferð barna og ungmenna m.m. þá er áherslan öll á hugtök á borð við frelsi, val og jafnræði. Þessi orð hafa jákvæða merkingu og höfða til almennings en í raun snýst málið um viðskiptalega hagsmuni. Meira aðgengi leiðir til meiri sölu. Þegar fyrirtæki tala um frelsi byggir það ekki á heimspekilegum vangaveltum um þetta mikilvæga hugtak. Það snýst fyrst og fremst um slagorð sem nýtist ágætlega við að auka eigin tekjumöguleika. Frelsi barna og ungmenna til þess að vera laus við áreiti og auglýsingaskrum áfengisiðnaðarins er mun mikilvægara en þessi sérhagsmunatengda orðanotkun áfenginsiðnaðarins.

Svipað mynstur birtist þegar vísað er til eftirlitsstofnana og alþjóðlegra skuldbindinga. Í umræðu hérlendis er látið að því liggja af hálfu áfengissala að Eftirlitsstofnun EFTA (ESA) krefjist breytinga á núverandi fyrirkomulagi áfengissölu. Slík framsetning gefur til kynna að einkavæðing eða aukið aðgengi sé óhjákvæmileg krafa utan frá. Þegar fordæmi frá Norðurlöndum eru hins vegar skoðuð kemur í ljós að sölukerfi sem byggja á lýðheilsusjónarmiðum hafa ítrekað verið talin samrýmast EES-reglum. Kvartanir til ESA eru bara hluti af markvissri hagsmunavörslu áfengissala.

Val á samanburðarlöndum fylgir gjarnan sömu lögmálum. Lönd sem styðja fyrir fram ákveðna niðurstöðu eru dregin fram á meðan önnur eru látin liggja á milli hluta. Athyglisvert er að Danmörk er sjaldan nefnd í norrænum samanburði. Það er fyrirheitna landið í augum áfengisiðnaðarins sem glímir jafnframt við mesta neyslu og mesta áfengistengdan vanda. Ástæðan er einföld: þær staðreyndir falla illa að þeirri fullyrðingu áfengisbransans að aukið aðgengi hafi ekkert að segja, eins og myndin hér að neðan sýnir.

Þegar lagalegir útúrsnúningar hrynja með dómum þá færist baráttan á nýjan vettvang. Þegar dómstólar staðfesta að ákveðnar söluleiðir séu ólögmætar þá halda ekki viðskiptaleg rök lengur. Við það eykst mikilvægi lobbýisma á hinu pólitíska sviði, eins og raunin er hérlendis. Athyglin beinist í auknum mæli að stjórnmálaflokkum og einstöku stjórnmálafólki með það að markmiði að ná fram breytingum sem ekki tókst að knýja fram í verki eða fyrir dómstólum.

Í því ljósi er athyglisvert að fjölmörg þingmannafrumvörp um áfengismál undanfarin ár hafa endurtekið í einu og öllu sömu meginsjónarmið og fram hafa komið í málflutningi fyrirtækja í greininni. Þar er lögð áhersla á ítrasta viðskipta“ frelsi“, „nútímavæðingu“ og helst engar takmarkanir, á meðan enginn gaumur er gefinn lýðheilsu- og velferðarsjónarmiðum eða þeirri víðtæku þekkingu sem liggur fyrir á afleiðingum breytts fyrirkomulags, meðal annars um tengsl aðgengis, verðlags, neyslu og skaða. Um Löggjafarferlið verður þannig hluti af þeirri grímulausu hagsmunagæslu sem iðnaðurinn beitir þegar aðrar leiðir hafa ekki skilað tilætluðum árangri.

Þegar allt er tekið saman blasir við skýrt mynstur. Gögn eru valin með sértækum hætti. Vísindaleg þekking er dregin í efa. Umræðu er beint frá lýðheilsusjónarmiðum yfir í „frelsis“rök. Lagaleg álitaefni eru teygð og toguð og alþjóðlegar skuldbindingar túlkaðar með þeim hætti sem þjónar hagsmunum áfengisiðnaðarins. Þetta er fjarri því hlutlaus umræða eða framlag í umræðum um lýðheilsupólitík. Þetta er bara dæmigerð sérhagsmunavarsla þar sem í engu er til sparað, hvorki í mannskap né fjármunum.

Reynslan frá Norðurlöndum bendir algerlega í gagnstæða átt við þann málflutning sem haldið er á lofti af hagsmunaaðilum. Kerfi sem byggja á skýrum reglum og sterkum lýðheilsusjónarmiðum hafa skilað mælanlegum árangri í minni neyslu og minni áfengistengdum skaða. Núverandi fyrirkomulag hérlendis er ekki „eitthvað af því bara“, íslensk áfengisstefna er afrakstur markvissrar stefnumótunar sem studd er af gagnreyndum rannsóknum. Það sem heyra má í íslenskri umræðu er hins vegar kerfisbundin og endurtekin mantra þeirra sem hafa beina fjárhagslega hagsmuni af aukinni sölu til að setja eigin hagnað ofar lýðheilsu. Það er, þegar allt kemur til alls, hið raunverulega markmið. Öll trixin í bókinni eru nýtt og vel það.

Áhugafólk um velferð barna og ungmenna og lýðheilsumál hvet ég eindregið til þess að kynna sér þessa vönduðu skýrslu Alþjóða heilbrigðismálastofnunarinnar Empowering public health advocates to navigate alcohol policy challenges: alcohol policy playbook (https://www.who.int/europe/publications/i/item/WHO-EURO-2024-5624-45389-76520 ).

Höfundur er félagsuppeldisfræðingur og formaður Foreldrasamtaka gegn áfengisauglýsingum.