Um skuldir – og þakkarskuldir

Ég heyri utan að mér, að þar sem ég hafi verið staðinn að verki við að hlýða á erindi Dr Carls Baudanbacher á fundi í gamla Sjallanum, hljóti ég að vera genginn í björg andstæðinga Evrópusambandsaðildar. Þá er illa fyrir okkur komið, ef menn mega ekki hlusta á meinta andstæðinga, án þess að kalla yfir sig fordæmingu af einhverju tagi.

Er sjálft lýðræðið ekki í kjarna sínum rökræða út frá ólíkum sjónarhornum?

Að læra af reynslunni

Ég þóttist svo sem vita af fyrri kynnum, hvað Dr Baudanbacker hefði fram að færa í aðalatriðum. En ég vildi sýna manninum verðskuldaða virðingu sem fyrrverandi forseta EFTA-dómstólsins. Niðurstaða dómsins (Baudanbackers og meðdómenda hans Páls Hreinssonar og Norðmannsins Ola Mestad) árið 2013 batt loks endi á martröðina, sem kennd er við ICESAVE. Sá uppvakningur tröllreið allri þjóðfélagsumræðu á Íslandi á árunum eftir Hrun.

Landráða- og svikabrigsl ætluðu engan endi að taka. Sú ljóta saga virðist ætla að endurtaka sig nú, rétt einu sinni enn. Eins og við inngönguna í NATÓ 1949, varnarsamninginn við BNA 1951, inngönguna í EFTA 1970 og samningana með hinum EFTA ríkjunum um EES 1989-94. Öll hafa þessi svikabrigsl reynst þessum tilræðismönnum við mannorð andstæðinga sinna til skammar og þjóðinni til skaða.

Ætlum við aldrei að læra neitt af reynslunni?

Enn í dag, eftir allt fjölmiðafárið, er það almannarómur að þáverandi forseti Íslands, Ólafur Ragnar Grímsson, hafi forðað okkur frá þjóðargjaldþroti, bara með því að vísa ICESAVE-samningum ríkisstjórnarinnar 2010 og 2011 í þjóðaratkvæðagreiðslu. Um þetta hefur hann skrifað heila bók um hinn mikla lausnara „hnípinnar þjóðar í vanda“ (sjá Þjóðin og valdið, M og m 2024).

Við borgum ekki skuldir óreiðumanna – og hananú!

En Bretar og Hollendingar kærðu íslenska ríkið fyrir EFTA-dómstólnum. Það var niðurstaða dómsstólsins – Baudenbachers og félaga – sem hafnaði því að íslenska ríkinu (skattgreiðendum) bæri lagaleg skylda til að borga. Það væri engin ríkisábyrgð. Þetta væru skuldir einkaaðila. Og það væri engin mismunun heldur milli íslenskra og erlendra sparifjáreigenda. Báðir hópar hafi fengið sitt. M.ö.o. skuldarinn (þrotabú Landsbankans) borgaði reikninginn!

Eitt er skuld – annað þakkarskuld

En til þess að þetta dæmi gengi upp þurfti að lögfesta breytta forgangsröðun krafna í þrotabúið. Fyrst yrðu kröfur sparifjáreigenda greiddar en kröfur hlutabréfa- og skuldabréfa eigenda mæti afgangi. Þetta var lögfest með Neyðarlögunum. Þar með gekk dæmið upp.

Um þetta er fjallað í skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis um „Aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna 2008“, 7nda bindi (sjá bls. 105-119). Þar kemur fram að frumkvæði að þessum lagabreytingum hafði Ragnar Önundarson, fv. bankastjóri Iðnaðarbankans. Hann reifaði nauðsyn þessa fyrst í blaðagrein fyrir hrun og fylgdi því svo eftir við aðgerðahópinn, sem samdi lögin. Bæði Seðlabankinn og fulltrúar ráðuneytanna höfnuðu þessum hugmyndum í fyrstu. En Ragnar hafði sitt fram. Fyrir það stöndum við í mikilli þakkarskuld við hann.

Þótt synjun forsetans á undirskrift laga í tvígang hafi engu breytt um endurgreiðslu til erlendra sparifjáreigenda, dugði hún til að lappa uppá orðstír forsetans, sem hafði látið nokkuð á sjá í aðdraganda Hrunsins. Þá beitti hann embætti sínu glaðbeittur sem veislustjóri útrásarvíkinganna, skreytti þá fálkaorðum og flutti ræður þeim til lofs og dýrðar sem urðu frægar að endemum fyrir rasískan hroka sem í þeim birtist.

Allt er þetta best gleymt og grafið.

Fyrirhyggja

Að lokum þetta: Víða í riti þeirra feðgina, Carls og Lauru Baudenbacher (Iceland before the Referendum, 2026) bera höfundarnir lof á EES samningana, sem reynst hafi íslensku þjóðinni með eindæmum vel. Þau segja að „EES tryggi Íslandi fulla þátttöku í Innri markaðnum án þess að afsala sér pólitísku sjálfræði.“

Í beinu framhaldi varpa þau fram eftirfarandi spurningu: „Væri ekki raunsærra að stefna að tvískiptu samrunaferli innan Evrópusambandsins : Pólitísku sambandsríki – á la BNA – fyrir þá sem það vilja; en fjölþættu samstarfi á sviði efnahagsmála – fyrir þau ríki sem þess þurfa? Væri það ekki vænlegra í framtíðinni, fremur en að steypa öllum ríkjum Evrópu í sama stjórnarfarsmótið? (bls. 45)

Þarna erum við farin að nálgast kjarnan í málflutninga þeirra. Framtíð Evrópu er mjög mikilli óvissu undirorpin nú um stundir. Höfundar bókarinnar segja að „EES is a stragetic European asset“. Mikið rétt. En það verður ekki eilíft. Ef Noregur tekur stefnu á fulla aðild að ESB í náinni framtíð, er úti um EES. Það er hafið yfir allan vafa að íslendingar einir geta ekki staðið undir EFTA stoðinni.

Þess vegna er kominn tími til að kanna rækilega, hvort full aðild samræmist brýnustu þjóðarhagsmunum okkar í framtíðinni.

Um það er spurningin 29. ágúst n.k.

Og svarið við þeirri spurningu er JÁ.

Höfundur var utanríkisráðherra Íslands 1988-1995 og hafði á hendi pólitíska verkstjórn á EES samningunum fyrir Íslands hönd, frá upphafi til loka.