Handan óttans: Hvers konar Ís­land viljum við byggja?

Umræðan um mögulega inngöngu Íslands í Evrópusambandið snýst oft um það sem við gætum tapað. Við heyrum talað um fullveldi, fiskveiðar, erlend áhrif og óttann við að ákvarðanir sem varða Ísland verði ekki lengur teknar eingöngu á Íslandi.

Þessar áhyggjur eiga skilið að vera teknar alvarlega.

En áður en við ákveðum hvað við viljum verja þurfum við að spyrja okkur grundvallarspurninga:

Hvað er það nákvæmlega sem við erum að verja?

Hverjum þjónar núverandi kerfi?

Er markmiðið að halda í kerfi vegna þess að það er íslenskt — eða vegna þess að það skilar íslensku samfélagi góðum árangri?

Hvaða framtíð viljum við skapa fyrir næstu kynslóðir?

Hvernig tryggjum við að auðlindir Íslands, nýsköpun og framfarir skapi tækifæri fyrir sem flesta, ekki aðeins þá sem þegar hafa sterkustu stöðuna?

Sjálfstæði þjóðar mælist ekki aðeins í því hver setur reglurnar. Það mælist líka í því hvort þessar reglur skapi sanngjarnt, sjálfbært og velmegandi samfélag fyrir fólkið sem þar býr.

Við lifum á tímum mikilla breytinga. Loftslagsbreytingar, gervigreind, tæknibyltingar og breytt heimsmynd kalla á nýjar lausnir. Kannski er stærsta spurningin ekki aðeins hvort Ísland eigi að tengjast öðrum löndum nánar — heldur hvort við séum tilbúin að endurhugsa kerfin sem við höfum byggt upp.

Hvað erum við að verja þegar við verjum núverandi kerfi?

Í áratugi hefur fiskveiðistjórnunarkerfi Íslands verið varið sem nauðsynlegt fyrir hagkvæmni, sjálfbærni og efnahagslegan styrk. Enginn vafi leikur á því að sjávarútvegurinn er orðinn afar afkastamikill og árangursríkur á alþjóðavísu.

En við verðum líka að horfast í augu við hina hliðina á málinu.

Auðlind sem tilheyrir þjóðinni hefur smám saman safnast á færri hendur. Sjávarþorp sem áður byggðu afkomu sína á staðbundnum aðgangi að auðlindinni hafa upplifað hnignun. Kvóti er orðinn verðmæt fjármálaleg eign og þegar þessar eignir flytjast frá byggðarlögum geta byggðarlögin sjálf misst efnahagslegan grundvöll sinn.

Spurningin er ekki einfaldlega:

„Á Ísland að verja íslenska stjórn?“

Spurningin er:

„Hverjum þjónar íslensk stjórn?“

Kerfi getur verið íslenskt í eigu en samt brugðist íslenskum samfélögum.

Framtíðin ætti ekki að snúast um að skipta einni tegund samþjöppunar út fyrir aðra. Hún ætti að snúast um að skapa kerfi þar sem verðmætin sem skapast úr auðlindum Íslands gagnast samfélaginu í heild.

Nýjar áskoranir kalla á nýja hugsun

Við lifum í allt öðrum heimi en þeim sem mörg af hagkerfum okkar voru hönnuð í.

Loftslagsbreytingar neyða allar þjóðir til að endurhugsa hvernig þær nýta náttúruauðlindir. Tækni og gervigreind eru að breyta eðli vinnu. Lítil samfélög um allan heim spyrja sig hvernig þau geti haldist lífvænleg, skapandi og aðlaðandi staðir til að búa á.

Þetta er ekki aðeins ógn.

Þetta er tækifæri til að hugsa öðruvísi.

Í stað þess að spyrja aðeins hverju Ísland gæti tapað með auknu samstarfi við Evrópu ættum við einnig að spyrja:

Hvaða möguleikar gætu opnast?

Gæti aukið alþjóðlegt samstarf hjálpað Íslandi að fjárfesta í innviðum sem gagnast fólki um allt land? Vegagerð, lestarkerfi, göng og brýr...?

Gætu fámennari byggðarlög fengið ný tækifæri með tækni, endurnýjanlegri orku, rannsóknum, ferðaþjónustu og nýjum atvinnugreinum?

Gæti Ísland nýtt sína einstöku sérþekkingu í jarðvarmaorku og sjálfbærri auðlindastjórnun til að skapa ný efnahagsleg tækifæri?

Gætum við hannað framtíð þar sem fólk þarf ekki að flytja til Reykjavíkur til að finna tækifæri?

Byggðir framtíðarinnar

Markmiðið ætti ekki að vera að varðveita byggðarlög sem söfn fortíðar.

Landsbyggðin á Íslandi getur ekki lifað af með því að reyna að endurskapa árið 1970. Hún þarf ný tækifæri sem sameina hefð og nýsköpun.

Sjávarþorp framtíðarinnar gæti ekki aðeins verið staður þar sem fiskur er veiddur.

Það gæti verið staður þar sem hafrannsóknir, endurnýjanleg orka, tækni, sjálfbær matvælaframleiðsla og staðbundin frumkvöðlastarfsemi dafna saman.

Við þurfum ekki að velja á milli fortíðar og framtíðar.

Við þurfum að byggja brú á milli þeirra.

Sama spurning á við um ESB. Hvað gætum við líka misst?

Það er mikilvægt að við skoðum ekki aðeins mögulegan ávinning af breytingum heldur einnig það sem gæti tapast.

Reynsla Bretlands af útgöngu úr Evrópusambandinu er ein af þeim reynslusögum sem Ísland ætti að læra af.

Stuðningsmenn Brexit lögðu áherslu á aukið sjálfræði, stjórn yfir eigin lögum og möguleikann á að taka ákvarðanir án afskipta frá Brussel. Þau sjónarmið eiga sér skiljanlegar rætur.

En á sama tíma sýndi reynslan að sjálfstæði frá stærra samstarfi getur líka haft kostnað í för með sér.

Bretland missti meðal annars auðveldari aðgang að innri markaði Evrópusambandsins, aukinn einfaldleika í viðskiptum, hreyfanleika fólks og ákveðin sameiginleg verkefni. Fyrirtæki þurftu að aðlagast nýjum reglum og sum tækifæri sem áður voru sjálfsögð urðu flóknari.

Lærdómurinn fyrir Ísland er ekki að „ESB sé lausnin á öllum vandamálum“.

Lærdómurinn er að allar stórar ákvarðanir hafa afleiðingar.

Spurningin er því ekki aðeins:

„Hverju gefum við eftir með inngöngu?“

heldur einnig:

„Hverju gætum við misst af ef við stöndum fyrir utan?“

Getum við misst af fjárfestingum, samstarfi, rannsóknartækifærum og sameiginlegum lausnum á vandamálum sem eru stærri en ein lítil þjóð getur leyst ein?

Getum við misst áhrif á reglur sem við þurfum samt að fylgja vegna tengsla okkar við Evrópu?

Fyrir lítið ríki eins og Ísland er áhrifamáttur ekki aðeins fólginn í því að geta sagt nei.

Hann felst einnig í því að hafa sæti við borðið þegar ákvarðanir eru teknar.

Spurningin er ekki hvort Ísland eigi að gefa sig öðru kerfi á vald.

Spurningin er hvort Ísland geti nýtt stærri ramma til að styrkja sjálft sig.

Allt samstarf krefst málamiðlana. Ekkert land fær allt sem það vill.

En sjálfstæði ætti ekki að þýða að standa einn hvað sem það kostar.

Stundum felst raunverulegt sjálfstæði í því að hafa styrk til að velja samstarf þegar samstarf skapar betri niðurstöður.

Eignarhald, fjárfesting og samfélagslegt gildi

Áhyggjur af erlendri fjárfestingu er einnig vert að skoða vandlega.

Erlend fjárfesting getur falið í sér áhættu, sérstaklega þegar hún varðar auðlindir sem tilheyra þjóðinni. En hinn kosturinn er ekki sjálfkrafa sanngjarnari.

Á Íslandi er nú þegar umtalsverð samþjöppun eignarhalds í sumum geirum.

Raunverulega málið er ekki einfaldlega hvort eignarhald sé erlent eða innlent.

Raunverulega málið er:

Þjóna verðmætin sem skapast almenningi, eða þjóna þau aðallega þeim sem þegar hafa völdin?

Nútímalegt Ísland ætti að spyrja sig hvernig hægt er að skapa sanngjörn eignarhaldslíkön, sterkari samfélög, sjálfbærar atvinnugreinar og tækifæri fyrir komandi kynslóðir.

Hvers konar land viljum við verða?

Heimurinn breytist hratt.

Áskoranir í loftslagsmálum, gervigreind, lýðfræðilegar breytingar og efnahagsleg óvissa munu hafa áhrif á allar þjóðir.

Þær þjóðir sem ná árangri verða ekki endilega þær sem verja hvert gamalt kerfi.

Það verða þær sem eru tilbúnar að læra, aðlagast og skapa betri kerfi.

Framtíðarspurningin fyrir Ísland ætti ekki aðeins að vera:

„Hverju munum við tapa?“

Hún ætti líka að vera:

„Hvers konar land viljum við verða?“

Land þar sem auðlindir skapa auð fyrir fáa, eða land þar sem auðlindir skapa tækifæri fyrir marga?

Land þar sem ungt fólk verður að yfirgefa heimabyggð sína til að byggja upp framtíð, eða land þar sem það hefur raunverulegt val um hvar og hvernig það býr?

Mikilvægasta auðlind Íslands er ekki aðeins fiskurinn í sjónum, orkan undir jörðu eða tæknin sem við þróum.

Það er fólkið sem hér býr — og kerfin sem við sköpum til að leyfa því að dafna.

Höfundur er öryki, fyrrverandi ritari, frumkvöðull, móðir, en fyrst og fremst Íslendingur.