Hand­rit of­beldis­mannsins. Gulldrengir og dóm­stóll götunnar

Á undanförnum árum hafa þolendur og baráttufólk krafist þess að ofbeldismenn axli ábyrgð. Í kjölfarið varð íslenskt samfélag skyndilega hrætt um slaufunarmenningu, þó þolendum hafi verið slaufað með allskyns áróðursherferðum frá upphafi. Þolendum var drekkt og þær hálshöggnar undir Stóradómi. Í nútímasamfélagi eru þær útskúfaðar, beittar ofbeldi og ærumeiddar, allt til að meintir gerendur þurfi ekki að axla ábyrgð eða finna fyrir neinum óþægindum tengdum eigin gjörðum. Á sama tíma og meintir gerendur njóta vafans með „saklaus uns sekt er sönnuð“ gengur hið sama ekki yfir þolendur. Það varðar þó við lög að ljúga til um nauðgun og þegar engin sönnun liggur fyrir um að þolendur séu að ljúga ættu þau einnig að vera saklaus uns sekt er sönnuð.

Ofbeldi þrífst í þögninni en þolendur og önnur sem láta sig málið varða eru beitt ofbeldi nú þegar þögnin er rofin. Eftir að þolendur fóru að skila skömminni færðist umræðan úr fjölskyldum og einstaka samfélögum yfir í almenna umræðu. Þannig náðu meintir gerendur að fá jafnan meðbyr gerendameðvirkra í samfélaginu á hinu umdeilda kommentakerfi. Þetta var ekki lengur bara Nonni á Nonnastöðum að hatast út í konur og þolendur yfir kaffibolla, núna er Nonni kominn á veraldarvefinn og froðufellir þekkingarleysi sínu inni á kommentakerfið. Hatrið hefur stigmagnast og knúið undir gerendameðvirkni, hannúð, drusluskömmun og óþoli á þolendum.

Nýverið steig Inga Sæland fram til stuðnings þolenda Bakkakots og sagði frásögn þolenda „sárari en tárum taki.“ Nokkrum vikum seinna skellti hún sér í hlaðvarp og dró frásagnir meintra þolenda Ingólfs Þórarinssonar í svaðið. Hún talaði um að mikilvægt væri að muna að á Íslandi væri fólk saklaust uns sekt sé sönnuð. Það er áhugavert í ljósi fyrri ummæla um þolendur Bakkakots þar sem Þóra Elísabet Bernódusdóttir, meintur gerandi þeirra, var aldrei dæmd fyrir ásakanir sér á hendur. Hvenær er það saklaus uns sekt er sönnuð og hvenær er það dómstóll götunnar? Hvernig má barnamálaráðherra fara í manngreiningarálit á hvaða börnum sé trúað og ekki? Þetta er einstaklega óheppileg tímasetning hjá barnamálaráðherra þar sem nú á sér stað herferð á vegum Barnaheilla undir nafninu „Ég lofa“. Herferð sem hvetur fullorðna til að trúa frásögnum barna og þagga ekki niður kynferðisofbeldi gegn þeim.

Haustið 2024 vorum við beðnar af Stígamótum að halda hugvekju á ráðstefnu þeirra um ofbeldismenn á Íslandi. Þar tókum við saman og sögðum frá handriti meinta ofbeldismannsins þar sem við sáum skýrt mynstur í framgöngu þeirra. Þeir höfðu þróað með sér ákveðna taktík í kjölfar þess að þolendur fóru í auknum mæli að rjúfa þögnina.

Þrátt fyrir að þeir stígi nánast sömu skref fyrir almenningi er þöggunarmenning Íslendinga svo sterk að þau velja frekar að trúa því að tugir kvenna komi sér saman til að fella af stóli gráðostamyglaðan þingmann eða b-klassa trúbador. Þær hljóta bara allar að vera geðveikar. Það sést skýrt að í útópísku jafnréttisparadísinni eru Íslendingar til í að ganga langt til að þagga niður ofbeldi meintra gerenda á kostnað þolenda. Handritið virðist virka það vel að mennta- og barnamálaráðherra varði tíma skattborgara í að skella sér í hlaðvarp. Hún ákvað þar að skauta framhjá frásögnum 20+ ungra kvenna og barna sem spanna yfir 10 ára tímabil og trúa frekar meinta gerandanum.

Varnartaktík gerenda er orðin sterkari og ígrundaðri. Meintir gerendur og aðrir reyna að höfða til fólks með „hvað ef þú yrðir sakaður um eitthvað sem þú gerðist ekki sekur um?“ og öll fara í kleinu yfir því að verða mögulega kannski hugsanlega ranglega sakaðir um nauðgun þó afar sjaldgjæft sé að sakfellt sé fyrir rangar sakargiftir í kynferðisbrotamálum hérna á Íslandi. Okkur finnst auðveldara að trúa því að þolandi ljúgi en að gerandi sé fær um að beita ofbeldi því það er of óþægilegt.

Það er áhugavert að velta fyrir sér hvaða samfélagslegu þættir fara í gang þegar meintir gerendur eru opinberaðir. Af hverju öll þessi hannúð? Hvernig ná þeir fram þeim viðbrögðum samfélagsins að þeir séu fórnarlömbin þegar þeir beittu meintu ofbeldi. Sálfræðingurinn Jennifer Freyd skilgreindi hvernig meintir gerendur eiga til að bregðast við ofbeldi með aðferð sem hún kallar DARVO (Deny, Attach, and Reverse Victim and Offender). Aðferðin byggir á því að meintir gerendur fá fólk til að efast um þolendur og trúverðugleika þeirra, mögulega gera þeim upp annarlegan ásetning, færa ábyrgðina yfir á þolendur og þar fram eftir götunum. Þetta fær fólk til að efast og hugsa „ókei kannski er hún bara klikkuð og hann er að segja satt“. Þeir eru flinkir að spila á fólk til að fá þau með sér í lið. Uppskrift meintra gerenda sem við höfum orðið vitni af er keimlík þeirri aðferð. Það er kannski ástæðan fyrir því að mennta- og barnamálaráðherra fannst góð hugmynd að beita sér með þeim hætti sem hún gerði.

Ef meintir gerendur eru opinberaðir nafnlaust í fjölmiðlum eiga þeir til að opinbera sjálfa sig með að segjast ekkert kannast við þessar frásagnir eða lýsa yfir sakleysi sínu og þannig sakbenda sjálfa sig. Út frá þessu fer heljarinnar umræða í gang sem meinti gerandinn nær að hafa áhrif á með að veita fjölmiðlaviðtöl. Hann málar upp góðu karla ímyndina af sjálfum sér: Segir hversu góður sonur hann sé, hvað hann sé búinn að gera mikið af góðum hlutum í lífinu og að hann styðji raunverulega þolendur. Hann talar um hversu slæmar afleiðingar svona umræða hefur á hann persónulega og nýtir sér fjölskylduhagi fyrir vorkunn. Það er spilað inn á samkennd fólks og reynt að mála upp einhverja mynd að öll séu svo vond og að fjölskyldan hans eigi þetta ekki skilið.

Fjölskylda og vinir meints geranda fara af stað í að byggja upp þessa góðu ímynd með því að lofsama strákinn sinn. Almenningur fellur fyrir því og lítur algjörlega framhjá þeirri staðreynd að góðir menn geti gert slæma hluti og það hvernig einhver komi fram við þig segir ekkert til um hvernig hann komi fram við aðra. Meinti ofbeldismaðurinn ræðst á frásögn þolanda og sáir efasemdum um sannleiksgildi frásagnanna. Hann setur allt í að endurheimta mannorðið með að troða sér í sviðsljósið með óumbeðnum jákvæðum fréttum um sig sjálfan.

Ríku ofbeldismennirnir fá til sín almannatengil. Það er mun þægilegra en að standa í þessu sjálfir. Meira að segja hafa heilu æskulýðsfélögin fengið til sín almannatengil þegar strákarnir þeirra gerast meint sekir um ofbeldisbrot. Þeir ná í gegnum þessa aðferð að spila sig sem hið raunverulega fórnarlamb slæms ásetnings hatursfullra bitra kvenna sem eru afbrýðisamar, vilja þeim eitthvað illt, vantar peninga og sækjast eftir athygli. Meinti ofbeldismaðurinn treystir á að fólk trúi að þær séu allar klikkaðar kerlingar á nornaveiðum. Þeir byggja málflutning sinn þannig að hann höfði til gerendameðvirkra, ýti undir drusluskömmun og áframhaldandi þöggun.

Drottningarviðtalið spilar mikilvæga rullu í handriti ofbeldismannsins. Hann passar sig að taka aðeins ábyrgð á einu atviki sem ekki varðar við lög. Hann gekk kannski aðeins yfir mörk eða var of ýtinn, frekur og ágengur, alls ekkert meira. Þeir klæðast iðulega hvítum peysum sem minna á eitthvað sem datt af prjónum mæðra þeirra og koma þannig fram sem hreinleikinn uppmálaður.

Ofbeldismaðurinn treystir á mýtur um ofbeldi - eins og að feitum, fötluðum, eða þeim sem þykja ekki falla undir fegurðarstaðla samfélagsins sé ekki nauðgað. Að sætir strákar þurfi ekki að naugða því þeir geti fengið hvaða gellu sem er. Að þeir sem nauðgi séu bara skrímsli í húsasundi. Þetta er flóknara en svo - þetta snýst um klámvæðingu, völd, skort á fræðslu og skort á því að gerendur séu látnir sæta einhvers konar ábyrgð. Þegar meintir ofbeldismenn taka sér frí úr sviðsljósinu í 4-6 mánuði og koma síðan tanaðir til baka með glóðvolga bók úr pressunni og segjast hafa orðið fyrir slaufun er það ekki að axla ábyrgð. 

Með þessu öllu fá þeir hannúð sem er samúð með karlkyns gerendum sem konur og kynsegin þolendur fá ekki. Hannúð afneitar, lítur framhjá, gerir lítið úr, fyrirgefur og gleymir gjörðum gerenda. Sendirðu typpamynd af þér á barn? Æ úps þú nærð samt að snúa því upp í að barnið sé vandamálið og firra þig ábyrgð? „Hún bað þig um þetta“,„hvað er hún eltast við fræga menn“ og hið klassíska „hvar eru foreldrarnir.“ Þannig komast þeir upp með flest án þess að axla ábyrgð og treysta síðan á gullfiskaminni þjóðarinnar.

Ofbeldismaðurinn treystir á slakan lesskilning gerendameðvirkra og arfa slakt fjölmiðlalæsi. Gerendameðvirkir hafa séð þessar sömu greinar um hina ýmsu menn aftur og aftur. Þær breytast ekkert og því eru gerendameðvirkir vissir í sinni trú um að þær séu allar geðveikar og allar að ljúga. Þær eru jafnvel kallaðar lóðatíkur niður í 15 ára.

Við þurfum að vera meira meðvituð um að meintu mennirnir fylgi alltaf sömu uppskriftinni og vera flinkari að sjá í gegnum það. Hvernig getum við annars hækkað siðferðisþröskuld samfélagsins á meðan ekkert breytist og ekkert fordæmi er fyrir meintum ofbeldismönnum sem axla raunverulega ábyrgð?

Það er eitt að meðal Jón neiti að trúa þolendum og falli fyrir þessu handriti, en kona í valdastöðu á að vita betur. Orðum ber ábyrgð og það er alvarlegt að manneskja sem gegnir stöðu mennta- og barnamálaráðherra fari í viðtal og verji mann sem hefur verið sakaður opinberlega um ofbeldi gegn börnum og ungum konum. Hvernig kemur það heim og saman að eiga að standa vörð um velferðamál barna og tryggja að réttindi þeirra séu ávallt í fyrirrúmi á sama tíma og tekið er þátt í þessu viðtali þar sem meintum kynferðisafbrotamanni er lýst sem fjársjóði.

Höfundar eru aðgerðasinnar.