„Dæmi­sögur Jesú“—Líf sem ber hundrað­faldan á­vöxt.

Jesús sagði dæmisögur, en hvað eru dæmisögur og hvaða tilgangi þjóna þær?

Spurningar um bókmenntaform kunna að virðast sértæk hugarleikfimi fræðimanna, en það sem er undir í slíkum skilgreiningum hefur þó afgerandi áhrif á skilning okkar á innihaldinu. Mörg þekkja dæmisögur Esóps, en þær hafa verið lesnar hérlendis frá miðöldum, og voru vel þekktar á samtíma Jesú. Ólíkt íslensku, leggja fæst tungumál að jöfnu sögur Esóps og Jesú, með því að kalla báðar hefðir dæmisögur. Kemur það til af því að grísku orðin eru ólík: Við Esóp eru kenndar μῦθοιá grísku, en þaðan er orðið mýta komið, og á latínu kölluðust þær fabulae, en þaðan er komið fabúla og að fabúlera. Sögum Jesú á grísku er lýst sem παραβολαί, en það merkir bókstaflega eitthvað sem er lagt saman, er hliðstætt, eða borið saman. Bæði bókmenntaform hafa kennslu að markmiði, dæmisögur Esóps með sögum úr dýraríkinu, á borð við söguna af ljóninu og músinni, eða refnum og vínberjunum, og dæmisögur Jesú með dæmum úr hversdagsleika almennings.

Dæmisögur Jesú eru torskildar og höfundar guðspjallanna voru meðvitaðir um það. Í elsta guðspjallinu, Markúsarguðspjalli, er að finna samtal á milli Jesú og vina hans, þar sem kemur í ljós að jafnvel þau sem stóðu honum næst áttu erfitt með að skilja dæmisögurnar. Þar segir að Jesús hafi kennt fólkinu „margt í dæmisögum“ og þegar hann „var orðinn einn spurðu þeir tólf og hinir lærisveinarnir, sem með honum voru, um dæmisögurnar. Hann svaraði þeim: ,Ykkur er gefinn leyndardómur Guðs ríkis. Aðrir, sem fyrir utan eru, fá allt í dæmisögum, að sjáandi sjái þeir og skynji ekki, heyrandi heyri þeir og skilji ekki, svo þeir snúi sér eigi og verði fyrirgefið.‘“ Þrátt fyrir þetta virðast þau sem stóðu Jesú næst ekki hafa skilið boðskapinn og voru því ávítuð af kennara sínum: „Jesús segir við lærisveinana: ,Þið skiljið eigi þessa dæmisögu. Hvernig fáið þið þá skilið nokkra dæmisögu?‘“.

Samtal Jesú og ummæli hans um þau sem standa fyrir utan nemendahópinn má túlka með ýmsum hætti en fræðimenn hafa bent á samsvörun með svokölluðum gnóstískum hefðum, sem einmitt byggja á leyndri þekkingu sem lærisveinar Jesú höfðu aðgang að. Margar bókmenntir úr frumkristni hafa það sem stef, en flestar voru þær síðar fordæmdar af kirkjunni. Neðar í sama kafla endurtekur höfundur Markúsarguðspjalls að í „mörgum slíkum dæmisögum flutti Jesús þeim orðið svo sem þeir gátu numið og án dæmisagna talaði hann ekki til þeirra en fyrir lærisveinum sínum skýrði hann allt þegar þeir voru einir.“

Rannsóknir á dæmisögum Jesú hafa einkennst annarsvegar af leitinni að upprunalegu formi dæmisagnanna, og hins vegar af merkingu þeirra í samhengi hvers rits fyrir sig. Þrjú af fjórum guðspjöllum Nýja Testamentisins innihalda dæmisögur, en Jóhannesarguðspjall miðlar annarskonar kennsluhefð frá Jesú, og fjölmargar dæmisögur eru þekktar utan Biblíunnar, m.a. í Tómasarguðspjalli, sem komst fyrst undir hendur fræðimanna á 20. öldinni.

Flestar dæmisögur Jesú hafa það erindi að lýsa konungsríki Guðs en það er jafnframt kjarninn í boðskap Jesú. Það á jafnframt við um dæmisöguna sem lærisveinar Jesú skildu ekki, en hún hljómar í Markúsarguðspjalli með eftirfarandi hætti:

„,Hlýðið á! Sáðmaður gekk út að sá og þá er hann sáði féll sumt hjá götunni og fuglar komu og átu það upp. Sumt féll í grýtta jörð þar sem var lítill jarðvegur og það rann skjótt upp því það hafði ekki djúpa jörð. En er sól hækkaði visnaði það og sökum þess að það hafði ekki rótfestu skrælnaði það. Og sumt féll meðal þyrna og þyrnarnir uxu og kæfðu það og það bar ekki ávöxt. En sumt féll í góða jörð, kom upp, óx og bar ávöxt, það gaf þrítugfaldan, sextugfaldan og hundraðfaldan ávöxt.‘ Og hann sagði: ,Hver sem eyru hefur að heyra, hann heyri!‘“

Á yfirborðinu virkar dæmisagan einföld, sáðkornin eru boðskapur Jesú, „sáðmaðurinn sáir orðinu“ líkt og Jesús neðar í textanum útskýrir, og útkoman er ólík hjá þeim sem heyra þann boðskap. Þá er líkingin sótt í veruleika sem allir þekkja, akuryrkja byggir á því að safna sáðkornum á uppskerutíma og sá þeim aftur í akur í von um nýja uppsprettu að ári. Við nánari lestur vakna þó upp spurningar í garð lýsingarinnar, til dæmis hvort sá sáðmaður sem stráir sáðkornum óvarlega, sem sagt meðal steina og þyrna jafnt sem og í akur sinn, sé raunsönn lýsing á tíma þegar bændur bjuggu við sára fátækt og skattpíningu, og jafnframt hvort uppskeran geti talist raunhæf: „það gaf þrítugfaldan, sextugfaldan og hundraðfaldan ávöxt.“

Svipaðar dæmisögur sem þekktar eru úr heimspeki fornaldar og úr hinum biblíulega arfi boða að maður uppsker eins og maður sáir, en hér virðist boðskapurinn vera að af litlu kemur mikið. Neðar í sama kafla guðspjallsins er styttri dæmisaga sem segir hið sama, „Við hvað eigum við að líkja Guðs ríki? […] Líkt er það mustarðskorni. Þegar því er sáð í mold er það smærra hverju sáðkorni á jörðu. En eftir að því er sáð tekur það að spretta, það verður öllum jurtum meira og fær svo stórar greinar að fuglar himins geta hreiðrað sig í skugga þess.“ Af hinu smæsta vex hið stærsta.

Útskýring Jesú á dæmisögunni um sáðmanninn er eftirfarandi: „,Sáðmaðurinn sáir orðinu. Það hjá götunni, þar sem orðinu er sáð, merkir þá sem heyra en Satan kemur jafnskjótt og tekur burt orðið sem í þá var sáð. Eins það sem sáð var í grýtta jörð, það merkir þá sem taka orðinu með fögnuði um leið og þeir heyra það en hafa enga rótfestu. Þeir eru hvikulir og þegar þrenging verður eða ofsókn vegna orðsins bregðast þeir þegar. Öðru var sáð meðal þyrna. Það merkir þá sem heyra orðið en áhyggjur heimsins, tál auðæfanna og aðrar girndir koma til og kefja orðið svo það ber engan ávöxt. Hitt, sem sáð var í góða jörð, merkir þá sem heyra orðið, taka við því og bera þrítugfaldan, sextugfaldan og hundraðfaldan ávöxt.‘“

Dæmisögurnar má túlka með ýmsum hætti, sem vonarboðskap til þeirra sem sultu og þjáðust undan fátækt og kúgun, sem hvatningu til hins frumkristna safnaðar sem var fámenn hreyfing með stóran boðskap, og sem áminningu um að skapa í hjarta sínu góða jörðu fyrir boðskap kærleikans, en það sem einkennir dæmisögur Jesú er tvennt: Annarsvegar byggja dæmisögur Jesú á lýsingum sem vísa í hversdagslíf almennings, „sáðmaður gekk út að sá“ og hins vegar er þeim ætlað að stuða áheyrendur og vekja af værðardraumi. Konungsríki Guðs er eðlisólíkt þeirri skipan sem við teljum okkur eiga að venjast. Ef við lifum samkvæmt því, er hið ómögulega mögulegt og hið smæsta verður að hinu mesta.

Dæmisöguna um sáðmanninn er jafnframt að finna í Matteusarguðspjalli og í Lúkasarguðspjalli, sem og í fleiri ritum úr frumkristni, jafnt þeim sem voru meðtekin af kirkjunni, eins og í Fyrra Klemensarbréfi, og þeim sem síðar urðu fordæmt af kirkjunni, þar á meðal Tómasarguðspjall: Í þýðingu Jóns Ma. Ásgeirssonar hljómar dæmisagan þar: „Sjá, sáðmaður hélt af stað með handfylli af sáðkorni og dreifði úr sáðinu. Féll sumt kornið á troðnar slóðir og fuglar flugu þar að og lásu upp kornið. Annað féll á steina og náði ekki rótfestu í jörðu þannig að engir sprotar uxu af sáðinu. Enn annað sáldraðist á meðal þyrna. Undir þeim kafnaði kornið og varð möðkum að bráð. Sumt féll loks í frjósaman jarðveg og spratt af góður ávöxtur. Skilaði uppskeran sér sextugföld, jafnvel eitt hundrað og tuttuguföld.“