Hvetja ESB til að láta ekki undan þrýstingi á ETS-kerfið

Kjartan Kjartansson skrifar 13. mars 2026 10:46

Rafknúnir vörubílar frá Volvo. Sænska fyrirtækið er eitt þeirra sem hvetur Evrópusambandið til þess að láta ekki undan þrýstingi evrópskra iðnfyrirtækja um að grafa undan viðskiptakerfi þess með losunarheimildir. Vísir/EPA

Sænsku fyrirtækin Ikea og Volvo er á meðal rúmlega hundrað fyrirtækja og fjárfesta sem skora á Evrópusambandið að veikja ekki viðskiptakerfi þess með losunarheimildir (ETS). Stóriðjufyrirtæki í Evrópu halda nú uppi harðri gagnrýni á kerfið í aðdraganda endurskoðunar á því.

Til stendur að endurskoða ETS-kerfið í tengslum við nýtt loftslagsmarkmið Evrópusambandsins til ársins 2040 síðar á þessu ári. Andstaða sumra fyrirtækja og evrópskra leiðtoga gegn því hefur aukist að undanförnu nú þegar mengandi iðnaður þarf að greiða fyrir eigin losun í meira mæli en áður.

Friedrich Merz, kanslari Þýskalands, sagði nýlega að jafnvel þyrfti að taka ETS-kerfið úr sambandi þótt hann hafi síðar dregið í land með það.

ETS-viðskiptakerfið með losunarheimildir hefur lengi verið stóriðju í Evrópu þyrnir í augum. Tilgangur þess er að láta iðnfyrirtæki greiða fyrir losun gróðurhúsalofttegunda sem þau valda og skapa hvata til þess að þau dragi úr losuninni.

Losun gróðurhúsalofttegunda er orsök loftslagsbreytinga og hnattrænnar hlýnunar sem ógnar stöðugleika samfélaga manna og vistkerfa jarðar.

ETS-kerfið er hannað til þess að gera það smám saman dýrara fyrir fyrirtæki að losa gróðurhúsalofttegundir. Upphaflega fengu fyrirtæki ókeypis heimildir fyrir hluta losunar sinnar en þeim hefur verið fækkað í áföngum. Á þessu ári fá flugfélög í fyrsta skipti engar fríar heimildir, fyrir utan flugrekendur á Íslandi samkvæmt sérlausn sem íslensk stjórnvöld fengu.

Frá því að ETS-kerfið var tekið upp árið 2005 hefur losun frá iðnaði sem fellur undir það dregist saman um helming. Önnur losun innan Evrópu hefur dregist saman um fimmtung á sama tíma.

Ekki eru þó öll evrópsk fyrirtæki fylgjandi því að veikja ETS-kerfið og markmið þess. Í bréfi sem fulltrúar rúmlega hundrað þeirra sendi evrópskum þjóðarleiðtogum í byrjun vikunnar hvetja þeir sambandið til þess að útvatna ekki viðskiptakerfið.

Þau telja að ETS-kerfið hafi ómaklega verið gert að blóraböggli fyrir versnandi samkeppnishæfni evrópsks iðnaðar. Hana megi frekar rekja til dýrs jarðefnaeldsneytis, ósanngjarnar samkeppni vegna offramleiðslu á ákveðnum stöðum í heiminum og þess að innri markaður ESB hafi ekki verið nægilega samþættur.

Telja kerfið drífa áfram fjárfestingar og auka samkeppnishæfni

Fyrirtækin færa rök fyrir því að ef dregið verði úr kröfum og metnaði ETS-kerfisins auki það ekki samkeppnishæfni álfunnar heldur þvert á móti. Veiking kerfisins leiddi til minni nýsköpunar.

ETS-kerfið sé drifkraftur samkeppnishæfni í Evrópu sem hafi knúið áfram milljarða evra fjárfestinga frumherja sem hafa dregið úr losun fyrirtækja sinna. Það veiti evrópskum tæknifyrirtækjum sem vinna að grænum lausnum einnig hvatningu til þess að færa út kvíarnar.

„Að grafa undan því hjálpaði ekki samkeppnishæfni evrópsks iðnaðar, það græfi undan fyrirsjáanleika í fjárfestingum og skaðaði framtíð evrópsk iðnaðar. Það hyglaði kyrrstöðu á kostnað umbreytinga, refsaði frumherjum sem byggðu á viðskiptalegum rökum og fjárfestu í afkolefnisvæðingu og ESB yrði án raunverulegrar áætlunar um hvernig það ætlaði að keppa í nýjum iðnaði,“ segir í bréfinu.

Harðnandi gagnrýni fulltrúa iðnaðar og stjórnmálamanna á kerfið hafi þegar haft kælingaráhrif á vilja fjármálafyrirtækja að fjármagna fjáfestingar í afkolefnisvæðingu.

Dreifi tekjunum af kerfinu betur til fjárfestinga í grænni tækni

Endurskoðun ETS-kerfisins segja fyrirtækin tækifæri til þess að bæta það á markvissan hátt án þess að draga úr metnaði þess. Sérstaklega telja þau að hægt sé að þvinga aðildarríki kerfisins til þess að nýta tekjurnar af sölu losunarheimilda í auknum mæli til þess að styrkja umhverfisvænan iðnað og afkolefnisvæðingarverkefni.

Auk Volvo og IKEA skrifa meðal annars danska fyrirtækið Danfoss og þýska fyrirtækið Heidelberg Minerals undir bréfið. Heidelberg stefnir meðal annars að móbergsvinnslu á Íslandi.

Ísland á aðild að ETS-kerfinu í gegnum EES-samninginn. Starfsemi á annars tugs fyrirtækja hér á landi fellur undir kerfið. Flest þeirra eru stóriðjuver en flugfélagið Icelandair og skipafélagið Eimskip heyra einnig undir það.

Íslensk stjórnvöld falast nú eftir framlengingu á sérlausn sem þau fengu til þess að niðurgreiða losun flugrekenda hér á landi eftir að hætt var að útdeila fríum losunarheimildum til þeirra í fyrra. Sérlausnin rennur að óbreyttu út eftir þetta ár. Losun Icelandair og ítalskst leiguflugfélags var niðurgreidd um því sem nemur um fjögur hundruð milljónum króna í fyrra.

Fréttin var uppfærð 18. mars 2026 til að gera það skýrara að það hafi verið flugfélög sem hættu að fá endurgjaldslausar losunarheimildir í ETS kerfinu í ár.

Loftslagsmál Evrópusambandið Stóriðja Jarðefnaeldsneyti