Nokkur orð um LÍN, jöfnuð og tekjutengingu afborgana

Hlutverk Lánasjóðs íslenskra námsmanna er að tryggja þeim sem falla undir lög hans tækifæri til náms án tillits til efnahags. Þetta hlutverk sjóðsins er mikilvægur þáttur í einni grunnstoð samfélagsins okkar, menntun. Gott samfélag gerir menntun hátt undir höfði og greiðir aðgengi fólks að því námi sem það kýs sér. LÍN á að sjá til þess að allir geti elt þessa braut á sínum hraða, á eigin forsendum og á sinn hátt, hvort sem það er bóklegt nám á Íslandi eða listnám erlendis og sama hvort viðkomandi er fatlaður, einstætt foreldri eða nýútskrifaður úr menntaskóla. Nú nefndi ég að sjálfsögðu aðeins nokkur dæmi um áhrifaþætti, en þeir eru jafn fjölbreytilegir og við erum mörg. LÍN er jöfnunarsjóður og til þess að ráðstafa fjármagni sjóðsins þarf að hafa jafnaðarsjónarmið í hávegum. Jöfnuður þýðir ekki að allir fái það sama, heldur að allir fái það sem þeir þurfa til þess að byrja á sömu ráslínu, og hafi þar með sömu tækifæri til menntunar. Einnig þarf að ráðstafa hlutunum þannig að „jafna ráslínan sé sem hagstæðust“, ef svo má til orða taka. Eykur greiðslubyrðina Til þess að LÍN geti staðið undir þessu hlutverki þarf að breyta ýmsu í boðuðu frumvarpi menntamálaráðherra. Helst ber að nefna afnám tekjutengingar. Sú stefna að endurgreiðslur lána haldist í hendur við tekjur hvers og eins hefur einmitt gert það að verkum að greiðslubyrði allra lánþega sé viðráðanleg að námi loknu. Það að endurgreiðslur verði jafnar óháð tekjum, eins og kveðið er á um í nýju frumvarpi, eykur greiðslubyrði þeirra sem eru með lægri laun eftir nám. Í þeim hópi er til dæmis fólk sem stríðir við langvarandi veikindi eða fatlaðir sem geta ekki unnið fullan vinnudag, konur sem enn eru með óútskýrð lægri laun en karlar og fólk sem starfar í stéttum með lægri laun, og benda má á að kvennastéttir falla oft undir þær stéttir. Gallinn við tekjutengdar afborganir í núverandi kerfi er sá að fólk falli frá áður en það er búið að borga lánið sitt til baka og í því sé falinn óbeinn styrkur. En ég spyr: hvernig stendur á því að háskólamenntaður einstaklingur hefur ekki nægilega háar tekjur öll sín ár á vinnumarkaði til þess að endurgreiða lánið sem viðkomandi tók til að mennta sig? Það þarf að skoða, því þetta ósamræmi tekna og kostnaðar við menntun getur ekki talist eðlilegt. Þótt hvatinn bak við menntun sé ekki einungis góðar framtíðartekjur þá ætti fólk vissulega að uppskera fjárhagslegt öryggi jafnt sem að svala þekkingarþorsta, öðlast gleði og gagnrýna hugsun að námi loknu. Það er þannig sem við hámörkum verðmætin sem búa í hugviti samfélagsins.