Þversagnir utanríkisráðherra

Össur Skarphéðinsson utanríkisráðherra gerði utanríkisstefnu Sjálfstæðisflokksins að umfjöllunarefni í Fréttablaðinu sl. laugardag. Það fer vel á því að fjallað sé um stefnu Sjálfstæðisflokksins í utanríkismálum því hún er og hefur verið hornsteinn í utanríkisstefnu Íslands. Sjálfstæðisflokkurinn hefur ætíð staðið fyrir frjálsræði í viðskiptum við umheiminn, alþjóðlegu samstarfi og ábyrgri stefnu í öryggis- og varnarmálum. Það var ánægjulegt að lesa að utanríkisráðherra virðist taka undir að þessi atriði eigi áfram að liggja til grundvallar utanríkisstefnu Íslands. Þó er það svo að samstarfsflokkur ráðherrans í ríkisstjórn hefur það á stefnuskrá sinni að Ísland gangi úr NATO, vera á móti norrænni varnarsamvinnu og banna útlendingum að eiga hér fasteign.

En Össur fór nokkuð óvarlega í gagnrýni sinni á Sjálfstæðisflokkinn þegar hann taldi að viðbrögð sjálfstæðismanna við brotthvarfi bandaríska hersins og hruni fjármálakerfisins haustið 2008 hefðu skaðað trúverðugleika Sjálfstæðisflokksins í utanríkismálum. Í því ljósi fannst honum ótækt að Sjálfstæðisflokkurinn styddi ekki umsókn ríkisstjórnarinnar að Evrópusambandinu. Er ástæða til að gera nokkrar athugasemdir við þann málflutning ráðherrans.

Brugðust rétt við

Stjórnvöld undir forystu Sjálfstæðisflokksins brugðust rétt við brotthvarfi hersins. Tækjabúnaður Landhelgisgæslunnar var meðal annars stórefldur og Varnarmálastofnun sett á laggirnar til að koma á fót traustari umgjörð vegna skuldbindinga okkar á sviði öryggis- og varnarmála, sérstaklega vegna loftvarnareftirlits NATO. Varnarmálastofnun var svo hins vegar lögð niður fyrir atbeina Össurar. Sú ákvörðun var ámælisverð því ekkert lá þá fyrir hvernig stjórnsýslu öryggis- og varnarmála yrði háttað í framhaldinu – og liggur það ekki enn fyrir. Það er því ljóst að brýn þörf er á endurskoðun stjórnsýslu varnar- og öryggismála eftir kjörtímabil vinstristjórnarinnar þannig að skipulag og hlutverk stjórnkerfis á því sviði sé skilmerkilega afmarkað með lögum og sé betur aðgreint frá almennum verkefnum og valdheimildum lögreglu og landhelgisgæslu.

Um samskipti Íslands við þjóðir heims á haustmánuðum 2008 gleymdi Össur að nefna í grein sinni að Samfylkingin var í ríkisstjórn á þessum tíma, hafði ráðuneyti bankamála og utanríkismála á sinni könnu og Össur var þá starfandi utanríkisherra í veikindum Ingibjargar Sólrúnar. Má í því ljósi rifja upp að Össur sagði í blaðaviðtali þann 7. október 2008 að Bandaríkjamenn hefðu sýnt Íslendingum „fingurinn“ þegar stjórnvöld leituðu eftir aðstoð þeirra vegna efnahagsþrenginga. Sama manninum finnst það hins vegar bera vott um óraunsæi að leitað hafi verið til annarra þjóða um aðstoð þegar nánar samstarfsþjóðir brugðust. Í ljós hefur nú komið að viðbrögð ríkisstjórnarinnar undir forystu Geirs H. Haarde við hruninu voru rétt. Setning neyðarlaganna og samstarf við AGS vógu þar hvað þyngst. Allir þeir sem þar komu að máli eiga hrós skilið, og það verður því ekki tekið frá Össuri, þó hann kjósi í dag að muna suma hluti frá þessum tíma með öðrum hætti.

Í algjörum ógöngum

Gagnrýni Össurar hittir hann svo sjálfan fyrir þegar kemur að aðildarumsókn Íslands að Evrópusambandinu. Trúverðugleiki Íslands á alþjóðavettvangi hefur beðið hnekki sökum þess að umsóknin er í algjörum ógöngum á ábyrgð klofinnar ríkisstjórnar til málsins. Sjálfstæðisflokkurinn varaði við því á sínum tíma að hafnar yrðu aðildarviðræður við ESB án þess að ákvörðun um að óska eftir aðild væri tekin á grundvelli breiðrar samstöðu í samfélaginu og án þess að skýr samningsmarkmið lægju fyrir. Ekkert tillit var tekið til þeirra aðvarana og tillögu Sjálfstæðisflokksins um að aðildarumsóknin yrði lögð í þjóðaratkvæðagreiðslu var hafnað af ríkisstjórninni. Ekki getur Össur kennt Sjálfstæðisflokknum um þessi vandræði. Nær væri fyrir hann að horfa á stöðuna með raunsæjum augum og beita sjálfur bláköldu mati á hagsmuni Íslands þar sem eðlilegast er að skorið verði úr um næsta leik í umsóknarferlinu með þjóðaratkvæðagreiðslu.

Stefna Sjálfstæðisflokksins í utanríkismálum er ábyrg og skýr. Grundvöllur hennar er að treysta stöðu þjóðarinnar með því að efla frjálsræði í viðskiptum og nýta þau tækifæri sem felast í vaxandi alþjóðlegu samstarfi. Þó svo að Össur sé sammála Sjálfstæðisflokknum í þessum efnum sjást þess glettilega lítil merki þegar á reynir.

Augljós merki þess eru til að mynda þegar ráðherrann neitar að horfast í augu við staðreyndir í Evrópumálum, hefur nær eingöngu eftirlátið forsetanum að tala máli þjóðarinnar og sínu á erlendri grundu og síðast en ekki síst er hann í stjórnarsamstarfi með flokki sem er í grundvallaratriðum á öndverðum meiði í utanríkismálum. Ísland má ekki við því að ríkisstjórn haldi mikið lengur á utanríkismálum af slíku ábyrgðarleysi.