Skipsstjórinn sem elti draumana

Útgerðarmaðurinn er ekki heima þegar blaðamann ber að garði svalan en heiðskíran sumardag á Patreksfirði. Þá er nú ekki gott að segja hvar hann sé að finna því þótt Jón Magnússon sé orðinn áttatíu og þriggja ára hefur hann ýmislegt fyrir stafni.

Hann gæti verið niðri á höfn að verka fisk, í sundi eða þá á göngu um bæinn með hinn ferfætta Kát. Síðar um daginn knýr blaðamaður aftur dyra en þá er Jón kominn heim og Lilja Jónsdóttir vísar blaðasnápnum inn og kallar á mann sinn sem kemur frár sem unglingur. Þeir setjast niður í stofu og fyrr en varir er Lilja búin að hella upp á og bera kræsingar á borð.

Möluðu púðrið í kaffikvörn

Það veitir ekkert af nesti þegar lagt er í þá löngu leið sem spannar útgerðarferil Jóns en hann var farinn að gera út sjálfur fimmtán ára. En sjósóknin hefst fyrr því hann var ekki hár í loftinu þegar hann ýtti Teistu úr vör. Það var skektan á bænum Hlaðseyri í Patreksfirði, æskuheimili Jóns. Úr Teistunni var síðan fugl og fiskur sóttur úr greipum Ægis.

„Maður má nú ekki segja frá þessu en ætli ég hafi ekki verið um átta ára þegar ég skaut fyrst úr riffli,“ segir Jón hálf hvíslandi. „En þó við værum bara börn þá höndluðum við þetta af meiri virðingu en margur skotveiðimaðurinn í dag. Púðrið fékk hann faðir minn í hvalveiðistöðinni í Tálknafirði en það var þó of stórt og gróft fyrir fuglaskot svo að við möluðum þetta í kaffikvörninni,“ svo hlær Jón að endurminningunum.

„Við vorum með 50 kindur sem duga nú varla til að fæða einn hund í dag svo það varð að sækja björg í sjó og það gerðum við svo sannarlega.“ Nú hefur Teistan, þessi 105 ára skekta, gengið í endurnýjun lífdaga og trónir ofan á birgðageymslu í vinnsluhúsi hans niðri við höfn.

Draumur Lilju

Eftir að Jón lauk námi í Sjómannaskólanum varð hann skipstjóri á 70 ára gömlum 25 tonna spýtubát, eins og hann kallar hann. Útgerðinni óx fiskur um hrygg á Patreksfirði svo það var nóg um að vera í Hraðfrystihúsi Patreksfjarðar. Svo ganga síldarárin í garð.

„Þá vildi ég að við seldum eitthvað af þessum bátum og tækjum þátt í síldarævintýrinu,“ rifjar hann upp. „En það féll í grýttan jarðveg svo ég sagði bara upp og fór á bát frá Dalvík.“ Þetta var báturinn Hannes Hafstein sem átti heldur betur eftir að gera það gott þau fimm ár sem Jón stóð í stafni. En þegar síldin var orðin ódæl reyndust hins vegar draumar Lilju Jónsdóttur best og má segja að draumráðningar hennar hafi náð að teygja úr síldarárunum.

„Hún var með í einum túrnum og þegar við vorum um 150 mílur norðaustur af Jan Mayen dreymir hana kálf. Hún réð drauminn svo að við myndum fá fullfermi og það gekk eftir. Við fluttum farminn í flutningaskip en svo var bara ekkert að hafa. Ég fer að leita og eftir tvo sólarhringa er ég kominn nálægt Svalbarða. Þá er hún Lilja orðin voða örugg með sig og segir mér kasta.

„Hvað var þig nú að dreyma, Lilja mín,“ spyr ég. Þá hafði hana dreymt tvær gimbrar sem komnar voru að fótum fram og svo tvo hrúta. Ég kasta en fékk ekkert í fyrstu tveimur köstunum þar sem þetta voru bara síli. Þá segir hún að við séum búin með gimbrarnar, nú séu hrútarnir eftir. Og það gekk eftir. Í næsta kasti fengum við fullfermi. Ég lét hina bátana vita sem voru búnir að vera að dóla í algjöru fiskileysi langt fyrir sunnan okkur. Með þeim koma tóm flutningaskip. Ég kasta aftur og það var sama sagan. Þar með voru báðir hrútarnir hennar Lilju komnir fram. Þegar flutningaskipið kom var ég með fullfermi og svo annað eins í nótinni“

Að svo kveðnu kemur Lilja með mynd þar sem sjá má Hannes Hafstein drekkhlaðinn og háseta önnum kafna við að dæla síldinni yfir í flutningaskipið meðan aðrir háfa síld úr nótinni og upp í skip. „Þetta var 1967, síðasta síldarsumarið,“ segir Jón. „Og þarna veiddu þeir síldina þangað til hún hvarf þannig að það má segja að draumarnir hennar Lilju hafi framlengt síldarævintýrið. Svo segja þeir að köld séu kvennaráð,“ segir hann og hlær við

Sveitadrengurinn slær um sig í þorpinu

Þegar Jón fór aftur til Patreksfjarðar vildi hann koma eigin útgerðarfyrirtæki á laggirnar en þá kom babb í bátinn.

„Hér voru tveir bankar en hvorugur þeirra vildi lána mér krónu,“ segir hann og hlær við. „Samt voru þeir að lána fólki 25 þúsund krónur fyrir sjónvarpstækjum. Ég brá þá á það ráð að biðja um 25 þúsund en fékk þvert nei. Þá bað ég um 15 þúsund og það fór á sömu lund.

En svo fékk ég lán alls staðar annars staðar svo þetta gerði ekkert til. Patreksfirðingarnir vildu bara ekki að fátæki sveitadrengurinn frá Hlaðseyri væri eitthvað að slá um sig í þorpinu,“ segir hann og hlær við. Þannig var upphafið að Odda, sem í dag er langstærsti atvinnuveitandinn á Patreksfirði. Jón var sjálfur lengi framkvæmdastjóri Odda og skipstjóri á sama tíma.

„Þetta var miklu einfaldara þá,“ segir hann. „Ég man að einu sinni hringdi í mig bankastjóri frá Ísafirði sem kvartaði yfir því hvað hann sæi mig sjaldan. Ég sagði að það kæmi nú lítið inn á reikninginn ef ég væri að eltast við hann til Ísafjarðar.

„Ég skal bara senda þér mynd af mér,“ sagði ég og þar með var það útrætt.“ Nú er Sigurður Viggósson framkvæmdastjóri Odda en hann er fóstursonur Jóns. „Hann er búinn að vera hjá okkur frá því hann var 13 ára svo hann skilur alveg út á hvað þetta gengur.“ Ástæðan fyrir þessu er sú að foreldrar Sigurðar skildu um þetta leyti. Þau áttu sex börn sem ekki var gott að koma niður á sama stað.

Oddi lenti í miklum öldudal í hruninu líkt og fleiri fyrirtæki, en Jón er bjartsýnn á að Sigurður og félagar stígi ölduna. „Blessaður vertu maður, ég er alinn upp í kreppunni og svo kemur stríðið þannig að ég hef nú séð það svartara,“ segir hann.

Elsti stálbátur Íslendinga

Það er kominn tími til að kveðja Jón og aka suður. Á leiðinni verður reyndar eitt og annað sem minnir á þennan aldna en stálhressa útgerðarmann. Til dæmis stendur gamall stálbátur í fjöruborðinu í botni fjarðarins. Þetta er hinn 101 árs Garðar BA 64, elsti stálbátur okkar Íslendinga.

Garðar var í þjónustu Jóns og félaga frá árinu 1974 og þó hann hefði þá verið kominn af léttasta skeiði var hann oft með aflahæstu bátum. Hann var fluttur, saddur lífdaga, upp í fjöru í Skápadal í Patreksfirði árið 1981. Eigandinn virðist hins vegar eiga nóg eftir.