Fjallkonan átti sér norska systur

Árið 2004 fundust leifar ríkulega búinnar konu frá víkingaöld. Fundur hennar er einstakur hér á landi en hún bar á sjötta hundrað perla og annað skart. Nú er kominn í ljós annar sambærilegur fornleifafundur í Noregi og áleitnar spurningar hafa vaknað um hverjar konurnar voru. Svavar Hávarðsson komst að því að heimildarmynd er í smíðum sem varpar ljósi á einstakan fund.

Sumarið 2004 fundu tveir Seyðfirðingar tvær bronsnælur í stórgrýtisurð norðan Vestdalsheiðar við Seyðisfjörð.

Sumarið 2004 fundu tveir Seyðfirðingar tvær bronsnælur í stórgrýtisurð norðan Vestdalsheiðar við Seyðisfjörð. Síðar kom í ljós að þar hvíldi ríkulega búin kona sem hafði borið beinin á tíundu öld. Skartið sem konan bar gerir fundinn einstakan í íslenskri fornleifafræði. Rannsóknir Sigurðar Bergsteinssonar, fornleifafræðings og minjavarðar Norðurlands eystra, hafa nú leitt í ljós að kona sem fannst í víkingagröf í Noregi árið 1954 á margt sameiginlegt með "fjallkonunni" íslensku.

Agnarsmár vegvísir

Það voru þeir Ágúst Borgþórsson og Unnar Sveinlaugsson frá Seyðisfirði sem rákust fyrstir á ummerki um konuna við Afréttarskarð, en í næsta nágrenni lágu fornar gönguleiðir frá Seyðisfirði upp á Hérað og í Loðmundarfjörð. Unnar fann þríblaðanælu þegar þeir klöngruðust yfir urðina en stuttu seinna fann Ágúst það sem reyndist vera brjóstnæla. Við heimkomuna höfðu þeir félagar samband við minjavörð Fornleifaverndar ríkisins á Austurlandi sem samstundis staðfesti grun þeirra félaga að um merkilegar fornminjar væri að ræða. Nælurnar tvær, og aðrar þrjár sem síðar fundust, eru úr bronsi en fjórar þeirra voru gullhúðaðar og skreyttar þráðum úr silfri.

Nokkrum dögum eftir fundinn gengu vísindamenn frá Fornleifavernd og hópur áhugamanna frá Akureyri, Seyðisfirði og Egilsstöðum upp að fundarstaðnum en Ágúst og Unnar vísuðu veginn. Fundarstaðurinn er gróðurlaus urð í 600 til 700 metra hæð yfir sjó. Klukkustundum saman var leitað í urðinni með skipulögðum hætti án árangurs, en þá fannst glerperla undir steini á stærð við títuprjónshaus sem reyndist verða góður vegvísir.

Fjallkonan

Glerperlan agnarsmáa beindi athygli hópsins að litlum skúta eða holu í kletti rétt ofan við upphaflega fundarstaðinn, en skútinn var að mestu hulinn skriðu. Ákveðið var að hefja uppgröft, þó menn væru vanbúnir tækjum og tólum, enda allra veðra von á heiðinni sem gætu spillt fundarstaðnum frekar en orðið var. Þennan fyrsta dag fundust fleiri nælur og mikill fjöldi af perlum, fjölbreytilegum að lit og lögun.

Rannsókn næstu daga leiddi í ljós leifar mannabeina; höfuðbein, kjálka, tennur, upphandleggsbein, nokkur rifbein og hryggjarliði. Engin bein neðan mittis fundust. Um líkamsleifar konu var að ræða, sem hefur verið 18 til 25 ára þegar hún lét lífið. Hún var uppi á árabilinu 900 til 950. Hún var óvenju ríkulega búin eins og nælurnar fimm eru til marks um. Þær voru vel varðveittar og gæði handverksins áberandi mikil.

"Það sem vakti mesta athygli var hins vegar sá mikli fjöldi perla sem fannst," segir Sigurður. "Þær voru á sjötta hundrað, en ummerki á fundarstaðnum benda til að þær hafi verið miklum mun fleiri. Þetta er merkilegt af því að fram til þess tíma höfðu alls fundist 600 perlur á Íslandi."

Drottningin

Hluti af rannsóknum Sigurðar, frá því að fjallkonan fannst fyrir austan, hefur verið að kanna hvort eitthvað hliðstætt hafi áður fundist; hvort einhverjar víkingagrafir á Norðurlöndum séu sambærilegar. Sigurður komst að því að nokkur dæmi eru um að fundist hafi grafir þar sem perlur voru allmargar, eða allt að því hundrað að tölu. Ein gröf var þó skýr undantekning þessa; gröf sem fannst á

Hagbardsholmen, rétt sunnan við Lófóten í Noregi árið 1954. Samsvörunin felst í því að konan sú, sem er jafnan nefnd "drottningin" frá Hagbardsholmen, bar um ellefu hundruð perlur auk annarra góðra gripa.

"Perlurnar tengja leifar þessara tveggja kvenna saman og einnig hversu ríkmannlega þær voru búnar að öðru leyti. Eins sú staðreynd að þær voru uppi á sama tíma. Þetta er sá þráður sem ég er að eltast við," segir Sigurður.

Kenningar

En hverjar voru þessar konur? Hvaða ályktanir er óhætt að draga út frá því sem vitað er í dag?

"Það sem ég er að gæla við er að þær hafi verið seiðkonur eða völvur. Það er lýsing á seiðkonu, eða spákonu, í Eiríks sögu rauða sem hét Þorbjörg lítilvölva. Það er margt í þeirri lýsingu sem er kunnuglegt," segir Sigurður. "Þá sérstaklega að hún bar fjölmargar perlur, en hafa ber í huga að sú lýsing var skrifuð á 13. öll og tískustraumar þess tíma hafa örugglega smitast inn í frásögnina hvað margt annað varðar."

Sigurður segir eðlilegt að álykta að konurnar hafi haft háa stöðu í þjóðfélaginu, en perlurnar benda til þess að ekki sé um venjulegar höfðingjakonur að ræða. Perluskrautið sé stöðutákn og staða þeirra í samfélaginu beri að skoðast í því ljósi. Vitneskja um seiðkonur, eða völvur, er hins vegar af skornum skammti, og er aðallega að finna í rituðum heimildum frá 13. og 14. öld. Þær segja okkur nokkuð en ljóst er að hlutverk þeirra var að segja fyrir um óorðna hluti, enda var ásatrúin seiðmannstrú.

Það sem vitað er um fjallkonuna íslensku er að hún var ung að árum. Hún ólst ekki upp á Íslandi, samkvæmt rannsóknum á efnasamsetningu í tönnum hennar. Eins að hún bar beinin ein, en engin ummerki hafa fundist um hugsanlegt föruneyti hennar þrátt fyrir leit, sem er merkilegt. Að sögn Sigurðar hefði kona af höfðingjaættum ekki ferðast ein; það var hættulegt og stöðu sinnar vegna hefði hún þurft þjónustulið. Eins má gera ráð fyrir því að lík hennar hefði verið sótt hefðu menn vitað til ferða hennar á þessum slóðum, hvað þá ef menn hefðu vitað hvar hún lést, segir Sigurður.

Getgátur

"Allt eru þetta tilgátur, og ekkert hægt að sanna. En þetta er svo sérstakt að mér finnst að við verðum að leita skýringa. Konan í Noregi fannst í grafreit, og var ríkulegast búin þeirra sem þar fundust. En hún var samt ekki jörðuð með öðrum sem þar voru heldur í útjaðri grafreitsins. Þetta ýtir undir sérstöðu hennar í samfélaginu, og þeirra beggja raunar," segir Sigurður. "Ef konurnar hafa verið seiðkonur, gæti það skýrt hvers vegna konan við Seyðisfjörð var ein á ferð og jafnvel einnig að hennar hafi ekki verið leitað, þar sem hún átti ef til vill ekki fjölskyldu hér og menn hafi jafnvel borið fyrir henni óttablandna virðingu. Menn hafi því ekki viljað blanda sér í hennar mál, jafnvel ekki eftir dauða hennar."

Sigurður bætir við að um allt land sé að finna sagnir um völvur og jafnvel staði þar sem sagt er að séu völvuleiði. Hvergi er þetta þó eins algengt og einmitt á Austfjörðum.

Drottning og Fjallkona í mynd

Allar þessar spekúlasjónir eru efni heimildarmyndar sem Ljósop ehf. er að vinna að í samvinnu við Fornleifavernd ríkisins og Þjóðminjasafnið. Við gerð myndarinnar fóru Guðbergur Davíðsson kvikmyndagerðarmaður og Sigurður til Norður-Noregs og skoðuðu þar gripi drottningarinnar frá Hagbardsholmen á minjasafninu í Tromsø og skoðuðu grafreitinn og minjar frá 10. öld þar í grennd. Í ferðinni nutu þeir leiðsagnar norskra fornleifafræðinga og staðkunnugra áhugamanna á svæðinu. Gert er ráð fyrir að heimildarmyndin verði tilbúin til sýningar á vetri komanda, en hún verður sýnd á RÚV.