„The Concert of Three“. Sam­ráð stór­veldanna þriggja – ný leið til heims­friðar?

Hvað ef Bandaríkin, Kína og Rússland tækju höndum saman um að skapa stöðugri heimsskipan og draga úr hættunni á stórstyrjöld í framhaldi af samráði þeirra um Úkraínudeilu? Ekki með því að vera sammála um allt, heldur með því að viðurkenna að þau eiga sameiginlegra hagsmuna að gæta þegar kemur að friði, öryggi og stöðugleika í heiminum.

Þessi hugmynd á sér sögulega fyrirmynd í “Concert of Europe”, samráði evrópskra stórvelda eftir Napóleonsstyrjaldirnar. Þar var reynt að varðveita friðinn með reglulegu samráði og samstilltum aðgerðum stórveldanna Evrópu. Nú mætti þróa sambærilega hugmynd fyrir 21. öldina: samráð Bandaríkjanna, Kína og Rússlands um friðsamlega lausn alþjóðlegra deilumála. Þau hafa þegar nægilegt vægi

Þessi hugmynd byggist ekki á óraunhæfum draumi um að þrjú ríki, sem hafa ólíka hagsmuni, verði skyndilega sammála. Hún byggist á raunverulegu efnahagslegu og pólitísku vægi þeirra.

Í Bandaríkjunum, Kína og Rússlandi býr samanlagt um fjórðungur mannkyns. Efnahagslegur styrkur þeirra er einnig gríðarlegur og samanlagt nema þau nálægt helmingi af heimsframleiðslunni, þegar miðað er við kaupmáttarjafnvægi.

Þetta eru því ekki ríki sem þurfa að byggja upp nýtt vald eða bíða eftir því að aðrir fylki sér að baki þeim. Þau hafa þegar auðlindirnar, efnahagslegan styrkinn, hernaðarmáttinn og alþjóðlegu áhrifin sem þarf til að hefja slíkt verkefni.

Það sem vantar er fyrst og fremst pólitískur vilji til að nýta þennan styrk í sameiginlegum tilgangi. Ekki heimsyfirráð heldur samráð

Markmiðið væri ekki að stórveldin þrjú skiptu heiminum á milli sín eða tækju sér rétt til að ákveða örlög annarra ríkja. Hugmyndin er að þau kæmu sér upp föstum vettvangi til að ræða hættulegustu alþjóðlegu deilurnar, leita málamiðlana og koma í veg fyrir að staðbundin átök þróuðust í stórstyrjöld.

Slíkt samráð gæti byggst á nokkrum grundvallarreglum: virðingu fyrir fullveldi ríkja, friðsamlegri lausn deilumála, gagnkvæmu aðhaldi í hernaðarlegum samskiptum og því að öryggi eins ríkis verði ekki byggt á varanlegu vandamáli eða ófriði fyrir önnur.

Þau þyrftu ekki að vera sammála um stjórnarfar, efnahagskerfi og utanríkismál. Þau þyrftu aðeins að viðurkenna að samstarf um að koma í veg fyrir stórstyrjöld væri þeim öllum í hag. Fyrsta verkefnið: Úkraína

Stríðið í Úkraínu gæti orðið fyrsta stóra prófraunin. Bandaríkin, Rússland og Kína gætu tekið þátt í að skapa grundvöll fyrir samningaviðræður, öryggistryggingar og fyrirkomulag sem gerði frið varanlegri.

Slíkt samkomulag yrði að taka mið af öryggi og sjálfstæði Úkraínu. Það gæti ekki byggst á því að stórveldin ákvæðu einhliða að önnur ríki yrðu að sætta sig við niðurstöðu sem þau hefðu enga aðild að.

En ef stórveldin þrjú gætu fundið sameiginlegan grundvöll væri mögulegt að skapa pólitískar forsendur fyrir lausn sem nú virðist fjarlæg. Taívan: Að draga úr spennu skref fyrir skref

Sama hugsun gæti átt við um Taívan. Í stað þess að samskipti Bandaríkjanna og Kína þróist áfram í átt að sífellt harðari hernaðarlegri samkeppni væri hægt að kanna leiðir til að auka viðskipti, samgöngur og önnur borgaraleg samskipti þvert yfir Taívansund.

Slík þróun þyrfti ekki að leysa deiluna um pólitíska stöðu Taívans í einu vetfangi. Hún gæti hins vegar skapað meiri gagnkvæma hagsmuni og dregið úr hættunni á átökum.

Þarna gæti samráð stórveldanna þriggja hjálpað til við að skapa svigrúm fyrir aukið traust, án þess að nokkurt ríki þyrfti að afsala sér grundvallarhagsmunum sínum eða opinberri stefnu til langs tíma. Sameinuðu þjóðirnar yrðu áfram mikilvægar

Nýtt samráð stórveldanna þriggja þyrfti ekki að koma í stað Sameinuðu þjóðanna. Þvert á móti gæti það orðið viðbót við núverandi alþjóðakerfi, einkum þegar ágreiningur milli stórveldanna kemur í veg fyrir að öryggisráðið geti brugðist við.

Þegar ríkin þrjú væru sammála um að leita lausnar gætu þau nýtt sameiginleg áhrif sín til að styðja samninga, draga úr hernaðarlegri spennu og skapa grundvöll fyrir víðara alþjóðlegt samstarf. Önnur ríki, sérstaklega þau sem málið snertir beint, yrðu að koma að lausnunum. Tækifæri sem vert er að kanna

Engin ástæða er til að vanmeta ágreininginn milli Bandaríkjanna, Kína og Rússlands. En það er heldur engin ástæða til að líta á átök þeirra sem óhjákvæmileg.

Þegar þrjú ríki búa yfir svo miklum hluta mannkyns, efnahagslegs styrks og hernaðarmáttar heimsins er eðlilegt að spyrja hvort þau geti nýtt stöðu sína til að gera heiminn öruggari.

Þau þurfa ekki að leysa allan ágreining sinn. Þau þurfa að geta talað saman, samræmt aðgerðir sínar þar sem hagsmunir fara saman og komið í veg fyrir að samkeppni þeirra leiði til stórstyrjaldar.

Um fjórðungur mannkyns og nálægt helmingur heimsframleiðslunnar standa að baki þessum þremur ríkjum. Þau hafa þegar það vægi sem þarf til að hefja verkefnið. Það sem skiptir máli er hvort þau séu tilbúin að beita því í þágu friðar.

Samráð stórveldanna þriggja gæti þannig orðið upphafið að nýrri nálgun í alþjóðasamskiptum: ekki heimsstjórn, ekki bandalag gegn öðrum ríkjum, heldur samstillt átak til að tryggja að samkeppni stórveldanna og smærri ríkja þurfi ekki að enda í stríði.

Höfundur er fjármálahagfræðingur.