Mæli­stika lífsins

Fyrir skömmu rakst ég á enn eina hugmyndina um hvernig við ættum að hugsa um okkur sjálf og lífið. Ég las hana og mér fannst hún góð, skýr og skynsamleg, en það sem sat eftir var ekki hugmyndin sjálf heldur viðbrögðin hjá mér. Ég hugsaði ekki að þetta væri einmitt eitthvað sem ég væri þegar að gera ágætlega. Ég hugsaði: Já, einmitt. Þessu þarf ég að breyta.

Þegar ég fór að velta þessu fyrir mér áttaði ég mig á því hvað þetta er algengt hjá mér. Það virðist alltaf eitthvað nýtt skjóta upp kollinum í sjálfshjálparheiminum sem bendir manni á hvernig maður gæti lifað aðeins betur, sett skýrari mörk, verið meira í núinu, hætt að bera sig saman við aðra, lifað samkvæmt eigin gildum, sætt sig við það sem maður getur ekki stjórnað eða verið mildari við sjálfan sig. Ég hef lesið ótrúlega mikið af þessu í gegnum tíðina og margt hefur hjálpað mér, en ég man varla eftir því að hafa rekist á slíka hugmynd og hugsað: Þetta geri ég nú þegar ágætlega. Upplýsingarnar fara nær alltaf í sama farveg. Hér er eitthvað sem ég hef ekki skilið nógu vel, eitthvað sem ég þarf að laga. Eitthvað sem segir mér að ég sé ekki alveg kominn þangað sem ég ætti að vera.

Þegar ég hugsaði um þetta sá ég fyrir mér eins konar ósýnilega mælistiku sem ég virðist ganga með. Á henni eru strik, ekki ósvipuð þeim sem foreldrar draga á dyrakarma til að merkja hæð barnanna sinna.Barnið stendur beint í baki, einhver leggur bók ofan á kollinn á því og dregur strik. Næst þegar það er mælt er komið nýtt strik aðeins ofar. Munurinn er sá að barnið þarf ekki að hafa áhyggjur af því hvort það nái upp að næsta striki. Það vex bara. Á minni mælistiku virðast strikin hins vegar hafa breyst í viðmið um hvert ég eigi að vera kominn.

Við tökum auðvitað enga slíka mælistiku fram á morgnana og leggjum hana bókstaflega að lífinu, en samt erum við furðu dugleg að mæla okkur. Er ég kominn nógu langt? Hef ég gert nóg? Er ég góður eiginmaður, faðir, vinur eða starfsmaður? Hef ég nýtt það sem í mér býr? Mælistikan segir okkur ekki endilega hvar við stöndum heldur hvar okkur finnst við eiga að standa.

Á minni mælistiku eru strik fyrir vinnu, nám, peninga, fjölskyldu, skrif, metnað og sjálfan mig sem manneskju. Sum þeirra eru skýr en önnur svo óljós að ég get ekki útskýrt hvers vegna þau eru þarna, og samt virðist ég alltaf vita þegar ég næ ekki upp að þeim. Þá kemur þessi kunnuglega tilfinning um að ég ætti að vera kominn aðeins lengra eða hafa gert aðeins meira. Og þegar ég næ loks einhverju striki virðist alltaf annað hafa birst fyrir ofan það. Barnið við dyrakarminn hættir einhvern tímann að vaxa, en strikin á minni mælistiku halda áfram að færast ofar.

Lengi gekk ég út frá því að þetta væri einfaldlega hluti af lífinu. Maður setur sér markmið, reynir að standa sig, klárar það sem maður byrjar á og vonar að þroskast eitthvað á leiðinni. Upp á síðkastið hef ég þó farið að velta mælistikunni sjálfri meira fyrir mér, ekki bara því hvort ég nái upp að strikunum, heldur hver setti þau þarna. Það væri einfalt ef ég gæti bent á einhvern og sagt: Þarna er sökudólgurinn. Einhver kenndi mér að ég þyrfti alltaf að standa mig, ná lengra og gera betur en ég held að það hafi ekki gerst þannig. Mælistikan varð til smám saman, úr því sem fékk hrós og því sem fékk það ekki, því sem vakti athygli og því sem enginn tók eftir, því sem mér gekk vel í og því sem ég skammaðist mín fyrir. Foreldrar, kennarar, vinir, vinnustaðir og samfélagið hafa sett sín strik á hana en ég hef líka bætt mörgum við sjálfur.

Og ég er enn að því.

Það var kannski það sem viðbrögð mín við þessari nýju hugmynd sýndu mér best. Enginn sagði mér að ég stæði mig ekki nógu vel eða þyrfti að bæta enn einu verkefninu á listann yfir það sem ég ætti að laga. Ég sá um það sjálfur. Vandinn liggur því ekki bara í því sem sagt er við mig heldur líka í því hvernig ég hlusta. Hugmynd sem er aðeins boð um að sjá eitthvað frá nýju sjónarhorni verður hjá mér furðu auðveldlega að nýju viðmiði, nýju striki fyrir ofan höfuðið á mér.

Þegar ég sá þetta fór ég að velta fyrir mér dálítið óþægilegri mótsögn. Ég hef árum saman unnið að því að verða sáttari við sjálfan mig en mögulega hefur sjálf vinnan stöðugt sent mér þau skilaboð að ég sé ekki alveg í lagi eins og ég er. Hún hefur hjálpað mér mikið en ég virðist eiga furðulega auðvelt með að breyta sjálfsþekkingu í sjálfsleiðréttingu. Það er ekki nóg að skilja eitthvað um sjálfan mig áður en ég fer að velta fyrir mér hvað ég eigi að gera við það. Kannski hefur mælistikan því laumast inn í sjálfsvinnuna án þess að ég tæki eftir því.

Nú er ég 55 ára og þá verður líka erfitt að greina hvaðan mælistikan kemur. Ef ég hef notað hana nánast alla ævi, hvenær hættir hún að vera eitthvað sem ég fékk frá öðrum og verður hluti af mér? Kannski er hún svolítið eins og móðurmálið. Ég fékk íslenskuna frá öðrum en hún er samt tungumálið sem ég hugsa á. Kannski á það sama við um hugmyndir mínar um hvað sé nóg.

Ég get ekki flett ofan af áratugum af áhrifum, reynslu, mistökum, sigrum, skömm, hrósi og væntingum og fundið þar undir einhvern ósnortinn kjarna sem veit nákvæmlega hvernig ég hefði átt að mæla lífið. Ég veit ekki einu sinni hvernig sá maður ætti að líta út. Maður sem hefði aldrei verið mótaður af foreldrum sínum, kennurum, vinum, vinnu, ást, vonbrigðum, mistökum eða öllu því sem hefur komið fyrir hann væri varla ég. Ég er ekki eitthvað sem varð til áður en lífið hafði áhrif á mig. Ég er líka afleiðing þessara áhrifa.

Þess vegna er ég ekki lengur viss um að spurningin sé hvort mælistikan sé mín eða annarra. Hún er hér. Hún hefur orðið til á leiðinni, rétt eins og ég sjálfur, og eftir öll þessi ár er líklega ekki hægt að rekja hvert einasta strik til upprunans. Sum þeirra settu aðrir þarna, sum setti ég sjálfur og mörg þeirra hef ég farið yfir svo oft að ég veit ekki lengur hver hélt á blýantinum.

Það skrýtna er að um leið og ég kemst að þessu fer gamli vaninn aftur af stað. Ég fer ósjálfrátt að leita að því hvað ég eigi þá að gera. Næst þegar ég les góða hugmynd ætti ég kannski að staldra við áður en ég breyti henni í nýtt viðmið. Ég ætti að vera mildari við sjálfan mig. Ég ætti að hætta að leita alltaf að því sem þarf að laga.

Og þarna er ég kominn aftur.

Búinn að setja nýtt strik á mælistikuna um hvernig ég eigi að hætta að mæla mig.

Það er næstum því fyndið hvað þetta kerfi er skilvirkt. Jafnvel grein um að hætta að leita stöðugt að því sem þarf að laga getur á örskotsstundu orðið að nýju verkefni í sjálfsrækt. Ég veit þess vegna ekki hvort ég þarf að finna nýja mælistiku, laga þá gömlu eða læra einhverja sérstaka aðferð til að nota hana rétt. Mig grunar að um leið og ég færi að leita að slíkri aðferð væri ég kominn af stað aftur.

En myndin af dyrakarminum situr samt eftir hjá mér. Þegar foreldrar draga strik á dyrakarm til að merkja hæð barns eru þeir ekki að teikna næsta strik fyrir ofan og segja barninu hvert það þurfi að ná. Strikið sýnir hvar það er og síðar hvar það hefur verið. Með tímanum verður dyrakarmurinn ekki bara mælitæki heldur eins konar saga, röð af litlum strikum sem sýna vöxt sem maður tók varla eftir á meðan hann átti sér stað.

Ég hef sennilega eytt stórum hluta ævinnar í að horfa upp eftir minni mælistiku og leita að næsta striki. Kannski er það ástæðan fyrir því að þessi einfalda hugsun situr svona í mér núna. Ekki vegna þess að ég hafi loksins fundið réttu leiðina til að mæla lífið, heldur vegna þess að mér varð allt í einu ljóst hversu sjaldan ég hef snúið mér við og horft á strikin fyrir neðan.

Höfundur er mannvinur og kennari.