Börnin sem mæta af­gangi

Það hafa allir skoðanir á niðurstöðunum úr PISA-könnuninni. Eru niðurstöðurnar marktækar? Eru þær samanburðarhæfar? Erum við sérstaklega slæm í alþjóðlegum samanburði? Erum við ekki að gera nóg af einhverju, of mikið af einhverju öðru? Eru það foreldrar? Eða skólar? Eða er það gervigreindin, snjallsímar og samfélagsmiðlar?

Eflaust spilar þetta allt hlutverk í versnandi útkomu ungmenna og fleira til. Ég efast ekki um það. Það sem vekur áhuga minn í niðurstöðunum er einna helst tvennt; efnahagsleg staða og félagslegur bakgrunnur.

Hvers vegna það en ekki eitthvað af þessu ótal öðru? Jú, því að ólíkt flestum öðrum tilgátum þá eru þetta tvær breytur sem við getum bókstaflega séð í gögnunum sjálfum. Raunar er það svo að hið sama mátti sjá síðast þegar við ræddum þessa blessuðu PISA-könnun. Merkilegt nokk þá voru það svo einmitt þessar breytur sem voru nær ekkert ræddar árið 2023, né nú í ár.

Efnahagsleg staða

Börnum var skipt í fjórðunga eftir félags- og efnahagslegri stöðu, metið út frá ýmsum þáttum eins og eigum og stærð heimilisins og störfum og menntun foreldra. Hlutfall barna með grunnhæfni í lestri, vísindum og stærðfræði í efsta fjórðungnum, sem sagt barna í sterkri efnahagslegri og félagslegri stöðu, var 71-77%. Fyrir börn í lægsta fjórðungnum var hlutfallið 46-53%. Sláandi munur. Munur upp á 25 stig á milli stétta.

Þegar litið er til afburðarhæfni, þá var hlutfall barna í efnahagslega sterkri stöðu 4-8% en hlutfall barna sem búa við efnahagslega veikari aðstæður sýndu fram á afburðarhæfni í 0-1% tilvika.

Það er ekkert alltaf auðvelt að miðla tölum, þær eru oft þurrar, en áttum okkur á því hvað þessar tölur eru að segja. Börn sem eiga rík foreldri eru 8 sinnum líklegri til að skara fram úr í skóla heldur en börn sem eiga foreldri í lágstétt. Minna en helmingur barna í lágstétt hefur grunnhæfni í lesskilningi á meðan að þar eru rúmlega 70% barna í efritekju fjölskyldum.

Réttilega er tekið fram í greiningu niðurstaðnanna að þessi munur er samt minni en í mörgum löndum, hlutfallið er svipað í Danmörku og Noregi, en munurinn er mun verri í öðrum löndum þar sem ójöfnuður er meiri. Staðreyndin er þó sú að þennan mun má finna alls staðar.

Stundum er okkur sagt að stéttaskipting sé mýta, sé ekki raunveruleg eða sé óveruleg á Íslandi og stéttabarátta óþarfa átök og pólarísering. Það er auðvitað þvæla af ýmsum augljósum ástæðum, en hér er þó ein kýrskýr niðurstaða sem við komumst ekkert undan. Ef öll börn á Íslandi byggju við jafn ríkulegt efnahagslegt öryggi og félagslega sterkt bakland og efsti fjórðungurinn, þá værum við að standa okkur afburðavel í PISA.

Félagslegi bakgrunnurinn

Börn með erlendan bakgrunn standa afar höllum fæti í þessum niðurstöðum. Flest gerum við okkur grein fyrir því að stefna stjórnvalda í málefnum innflytjendasamfélagsins hér á landi hefur lengi verið katastrófísk. Stuðningur í kerfinu, stuðningur við kennara, skóli án aðgreiningar en án alls auka fjármagns og stoðkerfis til að anna fjöltyngdum bekkjum, mikill skortur á stuðningi við íslenskukennslu fyrir fullorðna í samanburði við önnur Norðurlönd. Afleit staða í framleiðslu skólabóka og námsgagna. Vanrækslan er alger og niðurstöður PISA sýna fram á það enn og aftur.

Innflytjendur af 1. kynslóð, þ.e. börn sem fæddust erlendis og báðir foreldrar fæddust erlendis, eru með grunnhæfni í þessum þremur þáttum PISA í 16-41% hlutfalli. Lesskilningurinn er í 16%. Martraðarkennd niðurstaða.

Innflytjendur af 2. kynslóð, sem fæðast hér á landi í það minnsta, eru með grunnhæfni í 34-53%. Töluvert betur stödd, en þó langt á eftir innlendum krökkum sem standa í 63-68% í grunnhæfni sinni í lestri, vísindum og stærðfræði.

Afburðarhæfni barna innflytjenda stendur svo í 0-1% en innlendra í 3-5%.

Það er auðvelt í grípa í retorík ysta hægrisins og gera innflytjendur og börn þeirra þar með að vandamálinu. En ábyrgðin liggur hjá valdhöfum. Því lítið getum við gert í landamærastefnu með frjálsu flæði fólks í gegnum EES. Þar með snýst þetta allt um hvernig við tökum á móti og aðlögum þessa gífurlegu fólksfjölgun síðustu ára inn í okkar samfélag. Þ.e.a.s. ef okkur er annt um tungumálið okkar, menningu og fyrst og fremst félagslega heilsu samfélagsins.

Því hvaða afleiðingar hefur þessi staða niður áratugina? Við vitum að börn og ungmenni sem eiga erfitt uppdráttar í menntakerfinu flosna frekar upp úr námi. Við vitum að þau festast í kynslóðagildrum fátæktar, erfiðis og strits. Við vitum að því fylgir aukin tíðni félagslegra vandamála; geðheilsu, einangrun, undirskipunar, fíknivanda og glæpatíðni.

Það á jafnt við um börn innlendra lágtekjuhópa sem og börn innflytjenda.

Við getum þá skoðað lausnirnar, því hvað eiga þessir hópar sameiginlegt?

Þau búa að stórum hluta til á leigumarkaði og við lítið húsnæðisöryggi með foreldra sem sinna erfiðum störfum fyrir lág laun. Þau búa við þá stöðu að foreldrar borga alltof mikið af sínum ráðstöfunartekjum í leigu fyrir alltof litlar íbúðir þar sem börnin fá meðal annars ekki sitt herbergi og afdrep til að læra. Börn sem þurfa að flytja oft, að meðaltali á 1-2 árs fresti, skipta jafnvel um skóla, festa aldrei rætur né þá félagsleg tengsl við sína vinahópa. Börn sem einangrast félagslega.

Við getum þess vegna farið strax í að innleiða leiguþak. Leigjendasamtökin hafa raunhæfa lausn í þeim efnum sem snýr að bæði leiðréttingu leiguverðs og varanlegum fyrirsjáanleika fyrir leigjendur og leigusala. Við þurfum að taka harkalega á braskfrelsi fjárfesta til að ryksuga upp íbúðir og græða á þeim, hvort sem er til að halda þeim auðum og selja aftur á hærra verði eða til að okra á leigjendum. Við þurfum að fara í beina opinbera uppbyggingu húsnæðis, á vegum ríkis, sveitarfélaga, stéttarfélaga og samvinnuverkefna. Það blasir við.

Sem er nota bene líka leið að því að taka á verðbólgunni sem bitnar svo sannarlega á lágtekjufólki ásamt öðrum hópum.

Ójöfnuður snýst ekki bara um tölur á blaði, pólitískar kennisetningar eða að vinna sér inn einhver stig. Það eru manneskjurnar, börnin, á bak við þessar tölur sem skipta mestu máli. Í PISA-könnuninni má sjá þau börn.

Börnin sem mæta afgangi.

Höfundur er formaður Sósíalistaflokks Íslands