Aðskilnaðar­stefna ríkis og lands­byggðar – fáum við öll brauðtertu­sneið?

Niðurstöður þjóðaratkvæðagreiðslu um ESB ættu að vera stjórnvöldum umhugsunarefni, ekki bara vegna málsins sjálfs heldur vegna þess hversu skýr skil urðu milli höfuðborgar og landsbyggðarinnar.

Við getum rætt Evrópusambandið, sjávarútveginn, landbúnaðinn, gjaldmiðilinn og fullveldið. En þegar landakortið skiptist jafn skýrt eftir búsetu er öllum ljóst að þetta snýst ekki bara um spurningu á blaði. Hvernig stendur á því að íbúar horfa á framtíð sína með svo ólíkum augum? Ísland hefur jú smán saman orðið að landi tveggja þjóða, höfuðborgarsvæðisins og landsbyggðarinnar.

Annars vegar er það höfuðborgarsvæðið þar sem stjórnsýslan, ráðuneytin, stærstu stofnanir ríkisins, fjármálakerfið, fjölmiðlarnir, sérfræðiþjónustan og stór hluti menningar og menntunar hefur safnast saman. Hins vegar er landsbyggðin þar sem stór hluti þeirra auðlinda sem þjóðarbúið byggir afkomu sína á er nýttur. Þar eru sjávarbyggðirnar, landbúnaðurinn, virkjanirnar, orkuframleiðslan, fiskeldið og stór hluti ferðaþjónustunnar. Þaðan er oft kallað eftir virkri hlustun.

Byggðastefna á pappír er ekki nóg

Í opinberri byggðaáætlun ríkisins er beinlínis stefnt að því að jafna aðgengi að þjónustu, jafna tækifæri til atvinnu og stuðla að sjálfbærri þróun byggða um allt land. Þar er einnig lögð áhersla á að áhrif opinberrar stefnumótunar á einstakar byggðir séu metin.

En er það raunin?

Byggðastefna getur ekki verið sérstakt skjal sem stjórnvöld draga fram þegar rætt er um landsbyggðina. Hún verður að vera rauður þráður í allri ákvarðanatöku ríkisins. Alveg saman hvor um ræðir skipulag á heilbrigðisþjónustu, ákvarðanir um staðsetningu starfa, fjárveitingar til uppbyggingar og viðhalds vega og annarra framkvæmda. Þegar innanlandsflug og almenningssamgöngur eru skornar niður eða verða svo dýrar að almenningur ræður vart við þær. Þegar Vegagerðin sker niður almenningssamgöngur er það byggðamál.

Landsbyggðin á ekki að vera hráefnislager höfuðborgarinnar

Á landsbyggðinni eru virkjanirnar, miðlunarlónin og flutningsmannvirkin, þar er fiskurinn unninn og landið nýtt. Þar eru áhrifin af stóriðju, fiskeldis, ferðaþjónustu og orkuframkvæmda sýnileg í nærumhverfi fólks. Samt upplifa íbúar þessara svæða gjarnan að umræðan um nýtingu auðlindanna fari fram annars staðar og út frá öðrum forsendum. Landsbyggðin getur ekki verið hráefnislager fyrir þjóðarbúið en þurfa síðan að berjast fyrir sjálfsagðri grunnþjónustu.

Sár gróa en örin sitja eftir

Niðurstöður kosninganna sköpuðu ekki þessa gjá heldur gerðu hana mjög svo bersýnilega. Þegar afstaða fólks til stórs framtíðarmáls þjóðarinnar skiptist jafn greinilega eftir búsetu eigum við ekki að afgreiða það sem sérvisku, hræðslu eða skort á upplýsingum hjá öðrum hvorum hópnum.

Kosningabarátta líður hjá, tilfinningar róast og sárin munu gróa. En sár skilja eftir ör. Það ör sem þessar kosningar gætu skilið eftir er tilfinningin um að við séum ekki lengur alveg ein þjóð með sameiginlega sýn á framtíðina, heldur tvær þjóðir sem upplifa landið, ríkið og eigin hagsmuni með ólíkum hætti.

Kosningarnar eru búnar, skilaboðin sem birtust á kortinu hverfa ekki með síðasta talda atkvæðinu og það er ekki hægt að líta á þau sem tímabundna pólitíska skautun. Ef við viljum áfram tala um eina íslenska þjóð, með sameiginlega framtíð og sameiginlega hagsmuni, verðum við líka að haga stjórnmálum okkar þannig að fólk um allt land upplifi að það tilheyri sama samfélagi.

Á Menningarnótt í Reykjavík bauð menningarmálaráðuneytið upp á brauðtertu til að fagna íslenskri matarmenningu. Brauðtertan sjálf skiptir auðvitað litlu máli. En hún er ágætis táknmynd fyrir þá tilfinningu sem við á landsbyggðinni finnum stundum fyrir þegar ríkið fagnar, fjárfestir og sýnir sig er miðpunkturinn gjarnan höfuðborgin. Landsbyggðin fær svo að fylgjast með úr fjarlægð. Við á landsbyggðinni leggjum til hráefnið, orkuna, fiskinn, landið og verðmætasköpunina. Við viljum líka upplifa að við sitjum við sama borð þegar gæðunum er skipt.

Ég skal játa að ég er mjög matsár almennt og brauðtertan er jú auðvitað bara brauðterta. En eigum við ekki öll rétt á sneið samt?

Höfundur er varaþingmaður Framsóknar í Norðausturkjördæmi.