Ekkert blabla: „Veikindi eru ekki alltaf or­sök veikindaleyfa“

Umræðan er samt mjög veikindasinnuð. 

Við tölum um veikindaréttinn, veikindaleyfi og veikindavottorð. 

Við viljum breyta þessu og ræða betur réttinn til að vera frísk.“

„Veikindi eru ekki alltaf orsök veikindaleyfa,“ segir Sigríður Indriðadóttir, stjórnendaráðgjafi og fyrirlesari:

„Stundum er raunveruleg orsök sú að ekki hefur verið tekið á vandamáli innan vinnustaða. Til dæmis samskiptavandamáli. Sem á endanum leiðir til þess að viðkomandi fer í veikindaleyfi.“

Frísk og fær er ráðstefna sem Vinnuvernd stendur fyrir fimmtudaginn 3. september. Dagskrána má sjá HÉR. Í tilefni ráðstefnunnar fjallar Atvinnulífið í þessari viku um veikindi og fjarvistir.

Millistykkið sem vantar

Valgeir og Sigríður segja mikilvægt að halda á lofti því sem gott er: Veikindarétturinn á Íslandi sé mjög mikilvægur, fólk verði vissulega alvarlega veikt og mikilvægt sé að hrósa því starfi sem til að mynda VIRK svo sannarlega stendur fyrir.

„VIRK starfar hins vegar fyrst og fremst með þeim sem þegar eru dottnir út af vinnumarkaði. Við viljum breyta þessu og grípa fólk fyrr.“

Ooooh… Ókei:

 Enn ein svona umræðan? 

Um þessa fögru veröld þar sem vesenið er minna.

Enn eitt bla, bla, bla verkefnið sem er óraunhæft: 

Eða hvað?

„Ég hef skoðað töluvert það sem nágrannalöndin okkar eru að gera. Það sem er áhugavert hjá þeim er að þótt kerfin sem löndin styðjast við séu ólík þá er þróunin víðast hvar á sama veg. Þessi lönd hafa lagt áherslu á snemmtæka íhlutun, virkara bataferli og starfsgetu fremur en veikindin sem slík,“ segir Valgeir og bætir við:

Hér á landi virðist manni að ákveðin tortryggni sé á milli aðila vinnumarkaðarins þannig að málefnaleg umræða um hvernig væri best að þróa þetta 40 ára kerfi nær ekki fram að ganga.“

Alvarlegast sé að á Íslandi vanti ákveðið millistykki í kerfið í formi fyrirbyggjandi aðgerða til að halda fólki á vinnumarkaði og að koma að málum fyrr en nú almennt er.

„Ég hef oft útskýrt þetta millistykki með því að bera vinnumarkaðinn saman við kerfið sem farsældarlögin fyrir börn byggja á,“ segir Sigríður og vísar þar til laga sem Ásmundur Daði Einarsson stóð fyrir í sinni ráðherratíð.

Sigríður lýsir samanburðinum svona:

Fyrsta stigs þjónusta við börn er veitt heima í héraði. Þar erum við að tala um ýmis verkfæri og úrræði sem kennarar geta gripið til í leik- og grunnskólastarfi. Það sama má segja um vinnustaði, á fyrsta stigi eru ýmis verkfæri sem stjórnendur nýta sér inni á vinnustöðunum, svo sem Bradford-kvarða, trúnaðarlækna og fleira til að styðja við í upphafi. 

Annars stigs þjónusta til barna er samþætt þjónusta þar sem fleiri aðilar koma inn en bara skólinn, til dæmis heilsugæsla, íþróttafélög og slíkt. Þar er um að ræða frekari sérfræðiaðstoð og úrræði sem þessir aðilar grípa til í sameiningu til að koma í veg fyrir að vandamál verði of alvarleg. Ef við heimfærum annað stigið yfir á atvinnulífið þá blasir við: Þetta millistykki vantar! 

Þriðja stigs þjónusta til barna og í raun síðasta kerfið er síðan Barnavernd, sem grípur málin ef þau rata í algjört óefni. Í íslensku atvinnulífi má líkja þessu stigi við VIRK: Þar er öflugt kerfi sem grípur vel þann hóp sem þegar er dottinn af vinnumarkaði.

Spurningin er hins vegar: 

Hvernig er hægt að fyrirbyggja að svo margir fari í veikindaleyfi?

En hvaða vesen er þetta?

Valgeir segir dæmi um útreikninga sem sýni að kostnaður vegna veikinda og fjarvista nemi allt að 130 milljörðum króna á ári sé eingöngu horft til heildarlauna sem greidd eru í greidd eru í tengslum við veikindi. Það eitt og sér staðfesti hversu alvarlegt málið er.

Vissulega verði fólk veikt og þar skipti sköpum að vera með gott kerfi og veikindaréttinn til að grípa fólk í veikindum sínum.

Þau séu hins vegar að benda á þessa þróun sem gengur einfaldlega ekki upp: Að sífellt fleiri fari í langtímaveikindaleyfi.

„Þetta er bara samfélagsleg ábyrgð og þess vegna skiptir svo miklu máli að ræða meira um færni og starfsgetu, hvetja til fyrirbyggjandi úrræða og horfa til orsakavalda í stærra samhengi,“ segir Valgeir. Um þetta snúist í raun ráðstefna Vinnuverndar.

Í stærra samhengi sé til dæmis staðreynd að oft séu veikindin ekki rót vandans. Samskiptavandi geti til dæmis leitt til veikinda.

Á glæru úr erindi Sigríðar á fimmtudag segir:

„Það er mikil einföldun og beinlínis rangt að halda því fram að óleystur samskiptavandivaldi veikindum í öllum tilfellum. 

Samskiptavandi getur hins vegar orðið langvarandi streituvaldur og haft alvarleg áhrif á líðan, heilsu og starfsgetu ÁN þess að önnur veikindi liggi þar á bak við.“

En er þessi fjölgun veikindaleyfa þá ekki vísbending um stjórnunarvanda á vinnustöðum?

„Hann getur verið vísbending um það, eins og til dæmis ef það er samskiptavandi eða annar alvarlegur vandi til staðar sem ekki er tekið á. Þessi mál rata oft inn á borð til mín og ég hef því rekist á fjölmörg dæmi um það að fólk hefur dottið út af vinnumarkaði vegna samskiptavanda við samstarfsfólk eða yfirmenn, eða vegna mála sem einfaldlega var ekki tekið á nógu snemma eða skilvirkt,“ segir Sigríður.

„Hér þarf þó að átta sig á að líkamleg veikindi eru sannarlega oft raunveruleg ástæða þess að fólk fer í veikindaleyfi. Þess ber líka að geta að samskiptavandi sem leiðir til heilsuvanda skapar oft mörg og alvarleg líkamleg einkenni,“ segir Sigríður og bætir við:

„Við Valgeir erum oft að vinna með stjórnendum að fyrirbyggjandi aðgerðum á vinnustöðum til að koma í veg fyrir að óleyst mál vindi svo mikið upp á sig að fólk endi einfaldlega með að gefast upp og fara í leyfi. Markviss þjálfun og fræðsla til stjórnenda í íslensku atvinnulífi er lykilatriði þegar kemur að því að ráða bót á þessu.“

Talið berst að tölfræði sem sýnir muninn á opinbera geiranum og einkamarkaðinum. 

Valgeir nefndi opinberar tölur fjölmennra vinnustaða sem sýna oft að 7-8% starfsfólks sé í veikindafjarveru.

Algeng veikindi séu 16–18–20 dagar á ári.

Er það sum sé rétt að fólk hjá hinu opinbera virðist gjarnara á að fara í veikindaleyfi en fólk sem starfar í einkageiranum?

„Það er í takt við mína reynslu, en á sama tíma verðum við að horfa til þess að kerfin eru ekki þau sömu,“ svarar Valgeir og bætir við:

„Þegar ég skoða þau gögn sem við búum yfir hjá Vinnuvernd og ber þau saman við það sem opinberir vinnustaðir hafa gefið upp um sín veikindi eða fjarvistir vegna veikinda, sýnist mér það vera allt að helmingi algengara að fólk hjá hinu opinbera fari í veikindaleyfi miðað við almenna markaðinn.“

Þetta er í takt við það sem til dæmis hefur komið fram í málflutningi Viðskiptaráðs.

„Vandinn er hins vegar sá að okkur vantar gögn fyrir vinnumarkaðinn í heild til að vita þetta fyrir víst og á meðan togstreita er á milli aðila vinnumarkaðarins er erfitt að ná saman um nauðsynlegar umbætur.“