Hvernig hefurðu það?

„Hvernig hefurðu það?“

Við erum flest spurð þessarar spurningar reglulega, stundum oft á dag, og yfirleitt kemur svarið nánast sjálfkrafa.

„Bara fínt.“

Oft er það satt. En kannski jafn oft höfum við ekkert sérstaklega velt svarinu fyrir okkur. Við svörum bara eins og við erum vön.

Svo koma dagarnir þar sem við vitum að svarið er ekki „bara fínt“. Samt segjum við það.

Kannski er það vegna þess að við viljum ekki að viðkomandi spyrji meira. Við viljum ekki þurfa að útskýra. Við viljum ekki að einhver hafi áhyggjur af okkur eða fái nýjar upplýsingar um okkur sem við erum ekki tilbúin að deila. Stundum viljum við einfaldlega komast hjá því að segja upphátt það sem við vitum sjálf: Mér líður ekki vel.

Þá er auðveldara að segja: „Bara fínt.“

Líðan þarf ekki alltaf að vera góð.

Einmanaleiki, kvíði, depurð, óöryggi, sorg og vonleysi eru hluti af tilfinningalífi okkar. Við vitum að ekki geta allir dagar verið góðir og að okkur getur ekki alltaf liðið vel. Sumar tilfinningar og hugsanir virðast þó hafa meira leyfi en aðrar. Við getum sagt að við séum stressuð. Að við séum búin á því. Að við höfum sofið illa eða séum að ganga í gegnum erfitt tímabil.

En hvað ef hugsunin er:

„Mig langar bara að hverfa.“

„Ég vildi að ég þyrfti ekki að vakna á morgun.“

„Það væri auðveldara ef ég væri ekki hér.“

Þarna verður samtalið erfiðara.

Hugsanir um dauðann, að vilja hverfa eða að vilja ekki lengur vera til eru ekki það sama og að hafa tekið ákvörðun um að svipta sig lífi. Þær geta verið missterkar, varað mislengi og haft ólíka merkingu. Þær eiga samt eitt sameiginlegt: þær segja okkur að eitthvað í líðan okkar þarfnast athygli. Samt getur verið ótrúlega erfitt að segja þær upphátt.

Það sem við segjum ekki.

Skömmin getur verið sterk.

Hvað segir það um mig að mér líði svona? Hvað ef fólki finnst ég vanþakklát? Hvað ef ég veld fjölskyldunni minni áhyggjum? Hvað ef viðkomandi bregst of harkalega við? Hvað ef ég segi þetta upphátt og get ekki tekið það til baka?

Stundum reynum við líka að hlífa öðrum. Við sjáum fyrir okkur áhyggjurnar sem við myndum valda makanum, foreldrunum, vinkonunni eða börnunum. Þannig getum við sannfært okkur um að það sé betra að segja ekkert. Stundum er óttinn enn dýpri: Hvað ef þetta er orðið svona slæmt? Hvað ef mér líður aldrei betur?

Þá gerist eitthvað sem er sérstaklega varhugavert. Við upplifum mikla vanlíðan en á sama tíma fækkar þeim sem vita af henni. Við verðum ein með hana.

Skömmin hefur nefnilega tilhneigingu til að draga okkur inn á við. Hún segir okkur að fela, forðast og halda upplýsingunum fyrir okkur. Einmitt þegar við þurfum mest á tengingu við annað fólk að halda getur hún hvatt okkur til að loka á hana.

Þegar einhver annar fær að vita

Það er ein ástæða þess að það getur skipt svo miklu máli að segja frá.

Það þarf ekki endilega að byrja á makanum, besta vininum eða fjölskyldunni. Fyrir suma er það einmitt erfiðast. Við getum verið hrædd við að særa fólkið okkar, breyta því hvernig það sér okkur eða setja á það byrði sem við viljum ekki að það beri. Þá má byrja annars staðar, hjá sálfræðingi, lækni eða öðrum fagaðila sem við treystum og finnum öryggi hjá. Það merkilega við að segja eitthvað upphátt er að við erum ekki lengur ein með vandann, þótt hann hverfi ekki við það.

Önnur manneskja getur hjálpað okkur að setja orð á það sem er að gerast. Spurt spurninga sem við höfum ekki sjálf getað spurt eða hjálpað okkur að meta hversu alvarleg staðan er. Og þegar þess þarf, hjálpað okkur að finna næsta skref. Að segja frá er ekki að afhenda einhverjum öðrum ábyrgðina á lífi okkar. Það er að leyfa einhverjum að standa með okkur á meðan við finnum aftur fótfestuna.

Kannski þurfum við því að taka þessa hversdagslegu spurningu aðeins alvarlegar.

„Hvernig hefurðu það?“

Við þurfum auðvitað ekki að segja öllum sem spyrja hvernig okkur líður í raun. „Bara fínt“ má áfram vera fullkomlega ásættanlegt svar við samstarfsmanninn við kaffivélina eða kunningjann úti í búð. En ef svarið er ítrekað „bara fínt“ á sama tíma og við vitum sjálf að það er ekki satt, þá er kannski ástæða til að staldra við. Ekki endilega til að segja öllum frá. Heldur til að velja einhvern einn. Einhvern sem má vita að svarið er annað.

Gulur september er vitundarvakning um sjálfsvíg og sjálfsvígsforvarnir. Hluti þeirra forvarna flest meðal annars í því að skapa samfélag þar sem við megum tala um vanlíðan áður en hún verður óbærileg, og þar sem jafnvel erfiðustu hugsanir mega heyrast án skammar.

Carmen Maja Valencia, sálfræðingur og sérfræðingur í vinnuvernd hjá Auðnast

Í þessari grein er fjallað um sjálfsvíg. Fólki með sjálfsvígshugsanir er bent á upplýsingasíma heilsugæslunnar s.1700, netspjallið heilsuvera.is, Hjálparsíma Rauða krossins s.1717, á netspjallið 1717.is og á Píeta símann s.552-2218.