Ís­land og Fær­eyjar, yfir­ráð yfir auð­lindum og full­veldi

Ísland og Færeyjar eiga það sameiginlegt að sjávarútvegur er mikilvæg atvinnugrein. Bæði löndin eru utan ESB en tengsl Færeyja við ESB eru mun meiri en Íslands vegna tengsla landsins við Danmörku. Það er ekki auðvelt að skilgreina hugtakið fullveldi en sennilega telja fæstir að Færeyingar séu fullvalda þótt ekki sé deilt um að þeir gætu slitið sambandinu við Danmörku ef meirihluti þeirra kysi það. Peningastefnan í Færeyjum ræðst af fastgengisstefnu dönsku krónunnar gagnvart evru sem studd er af Evrópska seðlabankanum. Þetta fyrirkomulag þvingar dönsk og færeysk stjórnvöld til að aðlaga sig að peningastjórnun sem tekur mið af hag evrusvæðisins. Það er einnig nokkur munur á umfangi auðlindanna sem sjávarútvegurinn nýtir og yfirráðum yfir þeim en Færeyingar eru mjög háðir samningum við önnur ríki um fiskveiðiheimildir. Í ljósi mismunar í þessum mikilvægu málaflokkum, sem hafa verið mikið í umræðunni í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar 29. ágúst, er nærtækt að spyrja hvort hægt sé að greina áhrif hans á gengi landanna í efnahagsmálum.

Vægi sjávarútvegs og yfirráð yfir auðlindum

Vægi fiskveiða í færeyskum þjóðarbúskap var 11,2% árið 2024 og hafði minnkað úr 18,4% árið 1998. Samsvarandi tölur fyrir Ísland eru 2,7% árið 2024 og 7,7% árið 1998. Fiskeldi er öflugt í Færeyjum, 7,7% árið 2024, en á sama ári var fiskeldi 0,4% af íslenskum þjóðarbúskap og fiskvinnsla 1,9%. Þótt sjávarútvegur sé mikilvægur í báðum löndunum er vægið mun meira í Færeyjum.

Ef við skoðum verðmæti afla sem veiddur er innan landhelgi landanna er hlutfallið um 50% fyrir Færeyjar en tæplega 90% fyrir Ísland. Ef tekið er tillit til veiða innan landhelginnar úr deilistofnum (þ.e. stofnum sem aðrar þjóðir nýta líka, makríll og kolmunni í Færeyjum en loðna og stundum síld og makríll hér) eru hlutföllin nokkuð lægri, einkum hjá Færeyingum. Sjávarauðlindir sem Færeyingar ráða yfir eru mun rýrari en þær sem Íslendingar ráða yfir og þeir ráða einir yfir mikið minni hluta af þeim auðlindum sem þeir nýta og eru því háðari samningum við aðra um nýtingu þeirra, m.a. ESB.

Áhrifin á þróun efnahagsmála

Ef fullveldi, yfirráð yfir auðlindum og sjálfstæð peningastefna sem skapar möguleika á að bregðast við áföllum með gengisbreytingum eru lykilatriði fyrir farsæla þróun efnahagsmála má ætla að það sæist þegar árangur Íslands og Fæeyja er borinn saman. Myndin hér fyrir neðan sýnir hlutfallslegan mun vergrar landsframleiðslu (VLF) á mann í Færeyjum og á Norðurlöndum í samanburði við Danmörku, sem er eina landið sem hefur verið í ESB allan tímann sem sýndur er í myndinni. Tölur um landsframleiðslu eru umreiknaðar í bandaríska dollara (USD) og leiðrétt hefur verið fyrir mismun í verðlagi (Purchasing Power Parity, PPP).

Heimildir: Hagstofa Íslands og datastat.org.

Ég fann tölur fyrir öll löndin aftur til 1980, nema Færeyjar þar sem tölurnar ná aftur til ársins 2008. Ef miðað er við lengsta tímabilið, 2008-2024, er meðaltal mismunarins gagnvart Danmörku 1,4% fyrir Færeyjar en -1,0% fyrir Ísland. Þrátt fyrir að Færeyjar stæðu verr en Ísland á árum bankahrunsins, 2008-2010, stóðu þeir betur þegar horft er til alls tímabilsins 2008-2024.

Myndin sýnir að á árinu 2024 var landsframleiðsla á mann lang hæst í Noregi og þar hafði hún einnig hækkað mest. Meginástæðan er vitaskuld olían. Finnland hefur alltaf verið neðst af Norðurlöndunum. Fyrst eftir að þeir gengu í ESB árið 1995 gekk þeim tiltölulega vel. Ástæðan var ekki inngangan í ESB, eða þátttaka í Evrópska myntsamstarfinu (EMU) frá árinu 1999, heldur að þeim tókst að ná forystu í þróun og framleiðslu farsíma (Nokia). Erfiðleikar þeirra hófust þegar Apple hóf sölu á iphone-símum árið 2007. Myndin sýnir að landsframleiðsla á mann á Ísland og í Svíþjóð var meiri en í ESB-ríkinu Danmörku árið 1980 en hlutföllin hafa lækkað mikið síðan. Reyndar hefur hraðinn á lækkun hlutfallslegs munar á milli Svíþjóðar og Danmerkur aukist eftir að Svíþjóð gekki í ESB árið 1995.

Lokaorð

Boðskapur þessarar greinar er ekki að yfirráð yfir sjávarauðlindum, fyrirkomulag peningastefnu eða fullveldi skipti engu máli fyrir þróun efnahagsmála, en þau atriði sem nefnd voru hér að framan benda til þess að áhrif þeirra fyrir þróunina sé minna og sennilega flóknara en margir fullyrða núna í hita leiksins fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst.

Fullveldið hefur mikið verið í umræðunni og ljóst að miklar tilfinningar eru tengdar hugtakinu. Sjálfsagt hefur fullveldishugtakið breyst frá árinu 1918 og einnig frá árinu 1944, en það sem hefur breyst mest eru aðstæðurnar, tæknin sem hefur rofið einangrun landsins og skapað möguleika (og nauðsyn) á alþjóðlegu samstarfi sem hefði verið óhugsandi (og sumt óþarft) á árinu 1918 og jafnvel á árinu 1944. Guðni Th. Jóhannesson hefur í skrifum sínum um útfærslu landhelginnar á síðustu öld sýnt hvernig þróun alþjóðlegra aðstæðna mótuðu skrefin sem stigin voru hverju sinni og að hernaðarlegt mikilvægi landsins var nýtt til að þrýsta á um hagstæðar lausnir fyrir Ísland. Samspil þessarra þátta mun líka ráða för í framtíðinni.

Sumir telja sig vita allt um þá möguleika sem bjóðist við inngöngu í ESB og sérstaklega allt varðandi sjávarútveg. Ég held að það sé ekki rétt. Þess vegna ætla ég að segja já í þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst.

Höfundur eftirlaunaþegi í dag en var áður forstöðumaður rannsóknar- og spádeildar hjá Seðlabanka Íslands.