Nei-fólkið mitt, þið eruð svo sæt þegar þið hlýðið

Hugleiðing rétt fyrir 29. ágúst, tileinkuð þeim sem enn kunna að krjúpa

Það er nokkuð heillandi, næstum því sætt, að fylgjast með Nei-fólkinu ganga í röðum niður í kjörklefann með nestisboxið sitt og lopahúfuna, staðráðið í að greiða atkvæði alveg eins og pabbi og afi kusu, alveg eins og bóndinn í næsta bæ kaus, alveg eins og þingmaðurinn í símanum bað þau um að kjósa. Það er eitthvað notalegt við þessa taktföstu hjörðugöngu — svona eins og að horfa á kindur ganga inn í réttina í september, mekkjandi og jarmandi, sannfærðar um að þær séu að fara í frelsisferð.

Ég ætla ekki að vera vondur við þau. Ég vil bara segja eitt: elsku minnimáttar-elskurnar mínar, þið megið alveg hugsa sjálf. Það er leyfilegt. Það er meira að segja löglegt.

Þjóðin sem varð hrædd við sitt eigið speglabrot

Það er eitthvað svo sérkennilega íslenskt við þennan ótta — þennan skjálfta sem grípur um sig þegar minnst er á að Ísland gæti hugsanlega, kannski, ef vel viðrar, sest niður og rætt við nágranna sína. Ekki gengið í neitt, ekki skrifað undir neitt, ekki einu sinni tekið í höndina á neinum — bara rætt. Og samt hoppa þau upp úr sófanum eins og einhver hafi kveikt í rassinum á þeim: „Fullveldi! Fullveldi! Þeir taka af okkur fullveldið!"

Fullveldið, já. Þetta dýrmæta fullveldi sem við notum til að borga tvöfalt fyrir mjólkina, þrefalt fyrir húsnæðislánið og fjórfalt fyrir eplin. Þetta göfuga fullveldi sem birtist okkur á hverjum morgni í formi krónu sem dansar eins og drukkinn sjómaður á bryggjunni í Grindavík. Þetta heilaga fullveldi sem þýðir að þegar Seðlabankinn hnerrar þá fær heimilið í Breiðholti lungnabólgu.

En það er í lagi. Það er allt í lagi. Því við erum sjálfstæð. Við erum svo sjálfstæð að við höfum efni á að vera fátækari en frændur okkar á Norðurlöndum, og við gerum það með stolti og bros á vör.

Hlýðnin er dyggð, sögðu þeir

Það er merkilegt hvernig sami maðurinn sem hrópar hæst um sjálfstæði er oftast sá sem hefur aldrei tekið sjálfstæða ákvörðun á ævinni. Hann kýs eins og faðir hans kaus. Hann les það blað sem faðir hans las. Hann hatar það sama og faðir hans hataði. Og hann heldur að þetta sé hugsun.

Þetta er ekki hugsun, elskurnar mínar. Þetta er erfðaefni. Þetta er hugmyndafræðilegt kólesteról sem hefur stíflað æðarnar í svo margar kynslóðir að nú kemst enginn nýr blóðdropi í gegn. Og þegar einhver stingur upp á því að við mættum kannski, svona til tilbreytingar, spyrja spurninga — þá fyllist salurinn af mönnum í köflóttum skyrtum sem hrista hausinn og segja: „Nei, þetta höfum við aldrei gert, og þess vegna gerum við það ekki."

Þetta er röksemdafærsla sem hefði komið sér vel í hellinum forðum daga, þegar einhver stakk upp á að prófa eldinn.

Litla systkinið sem óttast stóra bróður

Nei-fólkið elskar að tala um Brussel eins og það sé einhver draugahöll þar sem menn í svörtum jakkafötum spila póker um örlög Íslands. Þeir sjá fyrir sér skrifstofuveldi, reglugerðir, gúrkur sem eru of beinar og fiskveiðiráðherra sem heitir Hans-Jürgen. Það er ekkert sætara en þjóð sem heldur að hún sé svo mikilvæg að stórþjóðirnar liggi andvaka á nóttunni og skipuleggi hvernig þær ætla að hrifsa af okkur síldina.

Kæru vinir — enginn er að hugsa um okkur. Það er kannski það allra sárasta að viðurkenna. Við erum ekki fórnarlömb neins. Við erum bara pínulítil eyja í miðju hafi sem hefur ákveðið, aftur og aftur, að vera fátækari en hún þyrfti að vera, af því að einhver á Alþingi sagði það í ræðu 1994 og enginn þorir að draga það til baka.

Sjálfstæði fyrir hvern?

Það er eitt sem Nei-fólkið forðast alltaf að svara þegar það er spurt: Sjálfstæði fyrir hvern? Fyrir unga parið í Kópavogi sem borgar 400 þúsund á mánuði í vexti af íbúð sem kostar helming af því í Kaupmannahöfn? Fyrir ellilífeyrisþegann sem sér verðbólguna éta upp sparnaðinn hraðar en hún nær að lesa Morgunblaðið? Fyrir litla fyrirtækið sem getur ekki gert samninga í neinni mynt sem heldur virði milli mánudags og föstudags?

Nei. Sjálfstæðið er fyrir kvótakónginn, útgerðarmanninn, þann sem á jörðina, þann sem á bankann, þann sem á blaðið sem segir þér hvernig þú átt að kjósa. Það er þeirra sjálfstæði, ekki þitt. Þú ert bara þjónninn sem hefur verið beðinn um að verja það með atkvæði þínu — og þú gerir það, aftur og aftur, því þér var sagt að það væri þjóðlegt.

Hugsaðu, í eitt skipti

Ég bið þig ekki að kjósa Já. Ég bið þig um eitt: hugsaðu. Ekki eins og pabbi þinn. Ekki eins og bóndinn í næsta bæ. Ekki eins og maðurinn í útvarpinu sem hefur atvinnu af því að vera reiður. Bara þú, með þitt eigið höfuð, í eitt einasta skipti á ævinni.

Það er allt sem lýðræðið biður um. Það er líka það sem það hefur aldrei fengið hér á landi, því hér höfum við aldrei kosið — við höfum bara hlýtt.

En 29. ágúst er annar dagur. Þar færðu tækifæri til að gera eitthvað róttækt: að vera fullorðin manneskja í einn dag. Að segja: „Ég veit ekki allt, en ég vil samt fá að vita meira." Að leyfa þjóðinni að tala við nágranna sína án þess að fara á taugum.

Ef þér finnst það of ógnvænlegt — þá er allt í lagi. Þá geturðu bara krossað við Nei og haldið áfram að vera sætur. Þú ert svo sætur þegar þú hlýðir.

Höfundur er markaðsfræðingur og áhugamaður um að skoða öll tækifæri fyrir Íslendinga.